Η απο-δολαριοποίηση βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη σε παγκόσμιο επίπεδο εδώ και σχεδόν μια δεκαετία. Ο πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα προειδοποίησε για πρώτη φορά το 2015 για ενδεχόμενο πλήγμα κατά του δολαρίου σε περίπτωση που οι Ηνωμένες Πολιτείες (ΗΠΑ) αποχωρήσουν από το Κοινό Ολοκληρωμένο Σχέδιο Δράσης (JCPOA). Σε ομιλία του στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο στην Ουάσινγκτον, προειδοποίησε ότι η υπερβολική χρήση κυρώσεων θα σήμαινε τελικά και την αποκοπή χωρών που είναι σημαντικοί αγοραστές του αμερικανικού χρέους, όπως η Κίνα. Τα λόγια αυτά αποδείχθηκαν προφητικά με την πάροδο του χρόνου, καθώς η απογοήτευση από τις ΗΠΑ που χρησιμοποιούν το δολάριο ως όπλο για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες τους βράζει.
Ένα πιο πρόσφατο παράδειγμα «υπερβολικής χρήσης» της απειλής κυρώσεων ήταν με την Κολομβία, όταν η τελευταία αρνήθηκε να δεχτεί ένα αεροπλανοφόρο με απελαθέντες Κολομβιανούς μετανάστες.
Το 2018, όταν η κυβέρνηση Τραμπ αποσύρθηκε από την JCPOA, προκάλεσε αντιδράσεις στην Ευρώπη και ένα κίνημα για τη μείωση της επιρροής του δολαρίου και την αντικατάστασή του με το ευρώ. Το 2022, όταν οι ρωσικές τράπεζες απομακρύνθηκαν από το σύστημα SWIFT (Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication) ως αντίδραση στον πόλεμο Ρωσίας-Ουκρανίας, προκλήθηκε γενική ανησυχία για τον τρόπο με τον οποίο ένα σύστημα που μέχρι τώρα θεωρούνταν κοινό αγαθό χρησιμοποιήθηκε ως όπλο για να παραλύσει μια οικονομία. Ένα πιο πρόσφατο παράδειγμα «υπερβολικής χρήσης» της απειλής κυρώσεων ήταν με την Κολομβία, όταν η τελευταία αρνήθηκε να δεχτεί ένα αεροπλανοφόρο με απελαθέντες Κολομβιανούς μετανάστες. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η Κολομβία επιδιώκει επίσης να γίνει μέλος των BRICS.
Είναι όπως παρατήρησε ο Mikael Wigell για το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ – η SWIFT χρησιμοποιείται για να οπλοποιήσει την οικονομία για στρατηγικούς λόγους στο πλαίσιο της εξωτερικής πολιτικής. Αυτό, όπως είναι αναμενόμενο, οδηγεί σε αντιδράσεις από τις χώρες στις οποίες έχουν επιβληθεί κυρώσεις και από τις χώρες που εξαρτώνται από αυτούς τους εταίρους για βασικές πρώτες ύλες.
Τον τελευταίο καιρό έχουν ειπωθεί πολλά για την αποδολαριοποίηση και τη μείωση του χρηματοοικονομικού κινδύνου. Οι προσπάθειες να βρεθούν τρόποι συναλλαγών εκτός του δολαρίου αντιμετωπίζονται με τα άκρα της καχυποψίας και της ευφορίας, ανάλογα με το ποια πλευρά του νομίσματος προσγειώνεται κανείς. Ένα παρόμοιο φαινόμενο παρατηρείται όταν συζητείται ένα κοινό νόμισμα των BRICS.
Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσίευσε η SWIFT, το κινεζικό ρενμίνμπι (RMB) έγινε το τέταρτο πιο ενεργό νόμισμα για παγκόσμιες πληρωμές τον Νοέμβριο του 2024. Αντιπροσώπευε το 3,89% του μεριδίου του νομίσματος που χρησιμοποιείται για παγκόσμιες πληρωμές βάσει αξίας. Το δολάριο ΗΠΑ, εν τω μεταξύ, αντιπροσωπεύει το 48,68 τοις εκατό των παγκόσμιων πληρωμών. Ενώ η χρήση του RMB έχει αυξηθεί και συνεχίζει να αυξάνεται με πρωτοφανή ρυθμό, είναι απίθανο να φτάσει το δολάριο σύντομα. Ένας από τους λόγους για αυτό θα είναι πολύ πιθανό να είναι η εμπειρία που βιώνουν σήμερα οι χώρες σχετικά με τα αρνητικά του να εξαρτώνται οι συναλλαγές τους από το δολάριο. Οι χώρες δεν θα ήθελαν να ανταλλάξουν μια ευπάθεια με μια άλλη.
Ένας από τους λόγους γι’ αυτό είναι πολύ πιθανόν να είναι η εμπειρία που έχουν οι χώρες αυτή τη στιγμή από τα αρνητικά που συνεπάγεται η εξάρτηση του εμπορίου από το δολάριο.
Ωστόσο, δεδομένου του αναμενόμενου αντίκτυπου στην παγκόσμια οικονομία και στους τρόπους συναλλαγών, οι αντιδράσεις στις συζητήσεις γύρω από εναλλακτικές λύσεις για το δολάριο εύκολα διολισθαίνουν σε πολιτική ρητορική. Η πιο πρόσφατη είναι η ανακοίνωση του Ντόναλντ Τραμπ ότι οι BRICS θα βρεθούν αντιμέτωπες με αυξήσεις δασμών κατά 100 τοις εκατό, εάν επιχειρήσουν ενεργά να αποσχιστούν από το δολάριο. Ένα κυρίαρχο δολάριο μειώνει το κόστος δανεισμού και εξυπηρέτησης του χρέους για την κυβέρνηση των ΗΠΑ. Ωστόσο, η υπερβολική εξάρτηση από το δολάριο σημαίνει επίσης ότι η νομισματική πολιτική των ΗΠΑ μπορεί να έχει αρνητικές επιπτώσεις για άλλες χώρες.
Από την άλλη πλευρά, αν και επαναστατική στα χαρτιά, υπάρχουν αρκετοί λόγοι για τους οποίους οι BRICS, παρά την αυξανόμενη συγκλητική τους δύναμη, είναι απίθανο να κινηθούν προς ένα κοινό νόμισμα βραχυπρόθεσμα. Πρώτον, πρέπει να ληφθούν υπόψη οι οικονομικές πραγματικότητες. Τα μέλη των BRICS, συμπεριλαμβανομένων των διευρυμένων BRICS, έχουν διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης και ικανότητας ανάληψης χρέους. Το ευρωπαϊκό παράδειγμα αποτελεί μια προειδοποιητική ιστορία για τις BRICS. Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 και η εμπειρία της Πορτογαλίας, της Ιρλανδίας, της Ιταλίας, της Ελλάδας και της Ισπανίας, που αποκαλούνται υποτιμητικά ως χώρες PIIGS, είναι το δείγμα Α.
Οι πλούσιες ευρωπαϊκές χώρες υπογράφουν το ευρώ και ως εκ τούτου, χώρες εντός της Ευρωζώνης με διαφορετικό επίπεδο ανάπτυξης γίνονται απατεώνες στο σύστημα. Στην πραγματικότητα δεν ήταν δημοσιονομικά ικανές να διατηρήσουν τα απαιτούμενα επίπεδα χρέους και επιτοκίων, αλλά έπρεπε να τα διατηρήσουν. Η κρίση ήταν ένα μάθημα για το πώς μπορεί να διαχειριστεί ένα κοινό νόμισμα με διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης των λεγόμενων χωρών του ευρωπαϊκού πυρήνα και της περιφέρειας.
Οι χώρες αυτές έζησαν χρόνια λιτότητας για να αναπτυχθούν τώρα με ρυθμό ταχύτερο από τη Γερμανία ή τη Γαλλία, αλλά εξακολουθούν να παίζουν το παιχνίδι της αναπλήρωσης. Για παράδειγμα, το ΑΕΠ της Γερμανίας (4,43 τρισ. δολάρια ΗΠΑ) είναι περίπου διπλάσιο από αυτό της Ιταλίας (2,19 τρισ. δολάρια ΗΠΑ) ακόμη και σήμερα.
Δεύτερον και πιο σημαντικό είναι οι γεωπολιτικές πραγματικότητες. Τα παλαιά και τα νέα μέλη έχουν μακροχρόνιες στρατηγικές αντιπαλότητες που θα απέκλειαν την ιδέα της σύνδεσης των δημοσιονομικών τους πεπρωμένων. Οι διμερείς σχέσεις Κίνας-Ινδίας και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων-Ιράν είναι ενδεικτικές. Οι προσπάθειες για ένα κοινό νόμισμα θα είχαν άμεσο αντίκτυπο στην ιδέα ότι οι BRICS είναι μια ομάδα ισότιμων εταίρων. Η IBSA δεν θα συμφωνήσει να γίνει κατώτερος εταίρος σε μια ομάδα στην οποία υπήρξε ιδρυτικό μέλος και κινητήρια δύναμη.
Οι διμερείς σχέσεις Κίνας-Ινδίας και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων-Ιράν αποτελούν ενδεικτικές περιπτώσεις. Οι προσπάθειες για ένα κοινό νόμισμα θα επηρεάσουν άμεσα την ιδέα ότι οι BRICS είναι μια ομάδα ισότιμων εταίρων.
Τούτου λεχθέντος, υπάρχει συναίνεση μεταξύ των μελών των BRICS σχετικά με την ανάγκη αποδολάριοποίησης με άλλα μέσα. Ο πρόεδρος της Βραζιλίας Λούλα ντε Σίλβα έχει αναφερθεί να θέτει το ερώτημα γιατί δεν μπορούμε να κάνουμε συναλλαγές με τα νομίσματά μας σε έναν κόσμο μετά τον κανόνα χρυσού. Με τη Βραζιλία να αναλαμβάνει φέτος την προεδρία των BRICS, οι συναλλαγές σε τοπικά νομίσματα και οι συμφωνημένοι κανόνες για αυτές θα βρίσκονται ψηλά στην ημερήσια διάταξη, όπως περιγράφεται στις προτεραιότητες που έχουν ανακοινωθεί. Η ομάδα είναι πιθανό να δώσει ενέργεια στην εξεύρεση τρόπων προσαρμογής του UPI της Ινδίας, το οποίο είναι ήδη διαθέσιμο σε τουλάχιστον επτά άλλες χώρες, συμπεριλαμβανομένων των ΗΑΕ, που είναι πλέον μέλος των BRICS και των ψηφιακών νομισμάτων των κεντρικών τραπεζών (CBDC). Αυτό δεν θα απέκλειε τη χρήση του συστήματος SWIFT, αλλά θα δημιουργούσε εναλλακτικές λύσεις.
Η SWIFT έχει αναθέσει έρευνα για να δείξει τις αρνητικές επιπτώσεις του χρηματοπιστωτικού κατακερματισμού, καθώς αυξάνεται το κόστος των συναλλαγών. Ωστόσο, αυτό δεν λαμβάνει υπόψη την καινοτομία στις μεθόδους συναλλαγών, όπως το UPI, τα CBDCs και οι συναλλαγές σε τοπικά νομίσματα.
Η μείωση των τρωτών σημείων στη διεθνή χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική είναι προς το συμφέρον της παγκόσμιας τάξης μακροπρόθεσμα. Όπως είχε προβλέψει ο πρόεδρος Ομπάμα, έχει χαθεί η εμπιστοσύνη στο σύστημα SWIFT, η οποία θα είναι δύσκολο να ανακτηθεί. Η αποδολαριοποίηση δεν αποτελεί μονομερή ενέργεια αλλά αντίδραση στις παρατηρούμενες τάσεις που θα πρέπει να ακολουθήσουν την πορεία τους.
Η Jhanvi Tripathi είναι συνεργάτης του Observer Research Foundation.
Πηγή: orfonline.org
