Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαοκτώ μηνών, οι εντάσεις στη Μέση Ανατολή έχουν κλιμακωθεί δραματικά. Η εκτόξευση εκατοντάδων πυραύλων από το ιρανικό έδαφος προς το κεντρικό Ισραήλ και η επίθεση μαχητικών F-35 κοντά στην Τεχεράνη πέρυσι σηματοδότησαν μερικές από τις πιο κρίσιμες στιγμές της περιφερειακής αντιπαράθεσης που ξεκίνησε στις 7 Οκτωβρίου 2023. Τώρα, η Τεχεράνη και η Ιερουσαλήμ βρίσκονται σε μια τροχιά που ενέχει τον κίνδυνο περαιτέρω κλιμάκωσης ενός ήδη ασταθούς περιφερειακού конфлиκτου. Στο επίκεντρο αυτής της έντασης παραμένει το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, το οποίο θεωρείται από το Ισραήλ ως υπαρξιακή απειλή και από το Ιράν ως σημαντικό μέσο διασφάλισης του καθεστώτος.
Η συζήτηση δεν αφορά το αν πρέπει να εμποδιστεί το Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά όπλα, αλλά το πώς. Για να αξιολογηθεί η καλύτερη πορεία προς τα εμπρός και ο αντίκτυπός της στις σχέσεις Ιράν-Ισραήλ, πρέπει να εξεταστούν τρία βασικά σενάρια.
Το πρώτο και πιο πιθανό είναι μια μερική πυρηνική συμφωνία, η οποία μπορεί να περιορίσει προσωρινά την κλιμάκωση, αλλά ενέχει τον κίνδυνο ανανέωσης των εχθροπραξιών χωρίς πρόσθετα μέσα πίεσης. Το δεύτερο, μια συνολική πυρηνική λύση, θα μπορούσε να μειώσει σημαντικά τις εντάσεις, αλλά παραμένει απίθανο λόγω των χρονικών περιορισμών και του μεγάλου χάσματος μεταξύ των επιθυμιών των ΗΠΑ και της προθυμίας του Ιράν για συμβιβασμό. Το τρίτο, μια ισραηλινή στρατιωτική επίθεση κατά του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν, γίνεται όλο και πιο πιθανό ελλείψει οποιασδήποτε συμφωνίας τους επόμενους μήνες.
Μπορούν οι στρατηγικές που εφάρμοσαν οι παγκόσμιες δυνάμεις κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου να προσφέρουν πληροφορίες για εναλλακτικά σενάρια μείωσης των εντάσεων στη Μέση Ανατολή; Ενώ η χαλάρωση των σχέσεων μεταξύ Ισραήλ και Ιράν θα απαιτούσε θεμελιώδεις αλλαγές στην αντίληψη και παραμένει απίθανη στο άμεσο μέλλον, ορισμένα μέτρα μπορούν να συμβάλουν στη μείωση των λανθασμένων εκτιμήσεων και της αίσθησης άμεσης απειλής. Σε μια Μέση Ανατολή που εξελίσσεται ραγδαία, πιθανές εσωτερικές και περιφερειακές αλλαγές ενδέχεται να δημιουργήσουν καλύτερες συνθήκες για
Σε κρίσιμες στιγμές αλλαγής, μπορεί να προκύψουν ιστορικές ευκαιρίες για τις σχέσεις μεταξύ Ισραήλ και Ιράν. Η προετοιμασία για τέτοιες εξελίξεις είναι ζωτικής σημασίας, καθώς η προληπτική ενασχόληση με αυτές θα μπορούσε, από μόνη της, να προωθήσει πιο ρεαλιστικές προσεγγίσεις στις τρέχουσες διμερείς σχέσεις.
Εν τω μεταξύ, η προτεραιότητα πρέπει να παραμείνει στην αποτροπή της απειλής που αποτελεί η προσέγγιση του Ιράν στην απόκτηση πυρηνικών όπλων, τόσο με διπλωματικά όσο και με στρατιωτικά μέσα. Η περίπτωση της Βόρειας Κορέας δεν πρέπει να αποτελέσει προηγούμενο και τα λάθη που οδήγησαν στην πυρηνικοποίησή της δεν πρέπει να επαναληφθούν.
Η πυρηνική αντιπαλότητα μεταξύ Ισραήλ και Ιράν
Η βαθιά εχθρότητα μεταξύ Ιράν και Ισραήλ έχει διάφορες αιτίες. Ορισμένοι αναλυτές τονίζουν την ισορροπία δυνάμεων και τη φιλοδοξία για περιφερειακή κυριαρχία και επιρροή. Άλλοι επισημαίνουν την ιδεολογική και θρησκευτική διάσταση από την Ισλαμική Επανάσταση του Ιράν, συμπεριλαμβανομένων των εκκλήσεων της Τεχεράνης για την καταστροφή του Ισραήλ, ή την παρουσιάζουν ως σύγκρουση μεταξύ της ανατολικής και της δυτικής κουλτούρας. Επιπλέον, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η αντιπαλότητα αποτελεί κρίσιμο εργαλείο για την εκτροπή της προσοχής ή την απόκτηση πολιτικού κεφαλαίου στην εγχώρια και περιφερειακή σκηνή τόσο για την Τεχεράνη όσο και για την Ιερουσαλήμ.
Ο συνδυασμός αυτών των στοιχείων και η εξέλιξή τους κατά τη διάρκεια των ετών έχει συμβάλει στην εδραίωση της αντιπαλότητας. Ωστόσο, ένας κρίσιμος παράγοντας ξεχωρίζει σήμερα με απαράμιλλη σημασία: το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Για το Ιράν, αποτελεί ζωτική ασφάλεια για την επιβίωση του καθεστώτος. Για το Ισραήλ, αντιπροσωπεύει μια οξεία υπαρξιακή απειλή που δεν μπορεί να γίνει ανεκτή. Πρόκειται για θεμελιωδώς αντίθετες θέσεις.
Ο κεντρικός ρόλος του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος στην εχθρότητα έχει οξυνθεί μετά τις μάχες στη Μέση Ανατολή μετά τις 7 Οκτωβρίου, καθώς άλλα σημεία τριβής έχουν μειωθεί μετά τη σημαντική αποδυνάμωση της Χεζμπολάχ, την ανατροπή του καθεστώτος Άσαντ και την στρατιωτική αποχώρηση του Ιράν από τη Συρία. Μέχρι πρόσφατα, το σενάριο της εκτόξευσης εκατοντάδων πυραύλων από το ιρανικό έδαφος προς το κεντρικό Ισραήλ ή των επιθέσεων ισραηλινών μαχητικών F-35 σε στόχους κοντά στην Τεχεράνη φαινόταν απίθανο. Ωστόσο, στη Μέση Ανατολή, η πραγματικότητα συχνά ξεπερνά κατά πολύ τη φαντασία.
Τους τελευταίους μήνες, δεν έχουν σημειωθεί περαιτέρω άμεσες συγκρούσεις μεταξύ των δύο πλευρών, εν μέρει λόγω της αλλαγής κυβέρνησης στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, εν μέσω άνευ προηγουμένου εσωτερικών και οικονομικών προκλήσεων, το Ιράν συνεχίζει να απειλεί με αντίποινα για την πρόσφατη ισραηλινή επίθεση. Ταυτόχρονα, το Ισραήλ, αντιλαμβανόμενο ότι έχει περιορισμένο περιθώριο δράσης, έχει κλιμακώσει τις απειλές του για μεγάλης κλίμακας επίθεση κατά των πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν.
Ενώ ορισμένοι παράγοντες, όπως η Ρωσία, ενδέχεται να επωφεληθούν από τις περιφερειακές εντάσεις, πολλοί περισσότεροι λείπουν τις περιορισμένες και μυστικές συγκρούσεις των τελευταίων ετών. Είναι δυνατόν να αλλάξει πορεία και να επιστρέψει η κατάσταση σε περιοριστικούς κανόνες και αμοιβαία αυτοσυγκράτηση; Η απάντηση είναι ναι, αλλά οι προκλήσεις είναι πολλές. Για να καθοριστεί η προτιμώμενη πολιτική έναντι της Τεχεράνης, πρέπει να εξεταστούν διάφορα σενάρια και οι επιπτώσεις τους.
Μερική συμφωνία με το Ιράν
Εάν οι τρέχουσες τάσεις στη διεθνή και την εγχώρια σκηνή συνεχιστούν, το πιο πιθανό σενάριο για τους επόμενους μήνες είναι η επίτευξη μερικών ή προσωρινών συμφωνιών. Τέτοιες συμφωνίες θα επιβάλλουν περιορισμένους πυρηνικούς περιορισμούς, αλλά δεν θα αποτελούν μια ολοκληρωμένη λύση ισοδύναμη με το JCPOA, από το οποίο αποχώρησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες το 2018. Παρά την δύσκολη εσωτερική κατάσταση του Ιράν και τις περιφερειακές αναποδιές, και δεδομένης της βαθιάς δυσπιστίας του προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, το καθεστώς έχει επιδείξει ανθεκτικότητα και έχει δείξει μικρή προθυμία να κάνει σημαντικές παραχωρήσεις στον πυρηνικό τομέα, ενώ προβαίνει σε εσωτερικές αλλαγές και αποδέχεται διαπραγματεύσεις για την άρση των πιέσεων.
Με την έγκριση του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και την εσωτερική υποστήριξη για μια νέα συμφωνία, είναι πιθανό η Τεχεράνη να συνεχίσει τις διαπραγματεύσεις με υπολογισμένο τρόπο, διατηρώντας ένα μείγμα προσφορών και απειλών. Ο κύριος στόχος θα είναι η μείωσης των κινδύνων μιας στρατιωτικής επίθεσης, ενώ θα καλωσορίζονται μερικές συμφωνίες που διατηρούν την ευελιξία της και συμβάλλουν στη σταθεροποίηση τόσο των εσωτερικών όσο και των εξωτερικών προκλήσεων για το καθεστώς.
Μερικοί άλλοι παράγοντες ενδέχεται να οδηγήσουν σε μερική επίλυση. Αυτοί περιλαμβάνουν την πίεση των δυτικών χωρών για την οριστικοποίηση μιας συμφωνίας πριν από τον Οκτώβριο του 2025, όταν λήγει ο διεθνής μηχανισμός για την επανεισαγωγή των κυρώσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ κατά του Ιράν. Η απόσπαση της προσοχής από άλλα επείγοντα παγκόσμια ζητήματα, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία και η συμμετοχή της Ρωσίας στις διαπραγματεύσεις, θα μπορούσε να ωφελήσει την Τεχεράνη. Επιπλέον, η πιθανή ανυπομονησία του Προέδρου Τραμπ για παρατεταμένες διαπραγματεύσεις, που υπογραμμίζεται από το τελεσίγραφο δύο μηνών που έθεσε στον Ανώτατο Ηγέτη Χαμενεΐ, η απροθυμία του να ξεκινήσει νέους πολέμους και η διχασμένη προσοχή της ομάδας του και η περιορισμένη εμπειρία της σε πυρηνικές διαπραγματεύσεις, θα μπορούσαν επίσης να ωθήσουν προς μια μερική συμφωνία.
Παρά τα μειονεκτήματά της, μια τέτοια συμφωνία θα μπορούσε να αποφέρει προσωρινά οφέλη, συμπεριλαμβανομένης μιας παύσης της άμεσης κλιμάκωσης μεταξύ Ιερουσαλήμ και Τεχεράνης. Η ισραηλινή ηγεσία είναι πιθανό να αποφύγει να υπονομεύσει ευθέως αυτό που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως διπλωματική νίκη για τον Τραμπ.
Ωστόσο, η παραμονή ασαφών ή ανεπίλυτων ζητημάτων στο πλαίσιο της πυρηνικής συμφωνίας δημιουργεί έναν λανθάνον μηχανισμό για την επανάληψη της αντιπαράθεσης. Οποιαδήποτε δραστηριότητα του Ιράν που θα εκληφθεί από το Ισραήλ ως προώθηση των πυρηνικών του φιλοδοξιών θα μπορούσε να δικαιολογήσει κρυφές ή φανερές αντιδράσεις. Επιπλέον, το Ισραήλ θα μπορούσε να αναλάβει δράση σε πυρηνικούς τομείς που δεν καλύπτονται από τη συμφωνία — συμπεριλαμβανομένων των πληρεξουσίων του Ιράν, των μη επανδρωμένων αεροσκαφών, των πυραύλων, της τρομοκρατίας και του περιφερειακού επεκτατισμού — είτε από γνήσια ανησυχία είτε για να προκαλέσει αντίδραση. Με την πάροδο του χρόνου, αυτή η δυναμική και η πιθανή αντίποινα του Ιράν θα μπορούσαν να οδηγήσουν ξανά στις ασταθείς σχέσεις που παρατηρούμε σήμερα.
Μια συνολική συμφωνία με
Η επίτευξη μιας συνολικής πυρηνικής συμφωνίας, καλύτερης από το JCPOA, είναι το λιγότερο πιθανό σενάριο για τους επόμενους μήνες. Ενώ ο χρόνος είναι περιορισμένος, υπάρχει ένα σημαντικό χάσμα μεταξύ των απαιτήσεων των ΗΠΑ και των συμβιβασμών που είναι διατεθειμένο να αποδεχτεί το Ιράν, με βάση την τρέχουσα εκτίμησή του για τις ευκαιρίες και τις απειλές. Ωστόσο, η αποφασιστικότητα, η συνέπεια και η συνοχή στην προσέγγιση του Προέδρου Τραμπ απέναντι στο Ιράν ενδέχεται να αυξήσουν την πιθανότητα επίτευξης μιας πιο συνολικής συμφωνίας αντί μιας μερικής.
Η βελτιωμένη πολιτική ευελιξία του Τραμπ στην άρση «ευαίσθητων» κυρώσεων ή στην υπογραφή πιο δεσμευτικών συνθηκών θα μπορούσε να επιτρέψει την παροχή εγγυήσεων και θετικών κινήτρων στην Τεχεράνη. Η επιθυμία του να τερματίσει τον πόλεμο στην Ουκρανία θα μπορούσε να συμβάλει στην εξασφάλιση της ρωσικής υποστήριξης για την άσκηση πίεσης στο Ιράν προς μια νέα συνολική συμφωνία.
Η αυξημένη οικονομική πίεση μέσω κυρώσεων σε κινεζικά διυλιστήρια που εμπλέκονται στην επεξεργασία ιρανικού πετρελαίου και στον σκιάρχο στόλο θα μπορούσε να μειώσει τις εξαγωγές αργού πετρελαίου της Τεχε Η ενίσχυση της αμερικανικής στρατιωτικής δραστηριότητας στη Μέση Ανατολή, η επακόλουθη άμεση απειλή για το Ιράν και οι ενισχύσεις, συμπεριλαμβανομένων των συστημάτων πυραυλικής άμυνας Patriot, των αεροπλανοφόρων και των B-2, ενδέχεται επίσης να προσφέρουν πληροφορίες για τις μελλοντικές επιλογές του Τραμπ. Το επίπεδο της συνεργασίας μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ, είτε πρόκειται για ανανέωση των βαρέων βομβαρδιστικών αποστολών είτε για αμοιβαίες ασκήσεις των αεροπορικών δυνάμεων, θα μπορούσε να ενισχύσει περαιτέρω το μήνυμα του Τραμπ προς την περιοχή.
Η αντίληψη του Ιράν για αυτές τις εξελίξεις θα μπορούσε να επηρεάσει τη λήψη αποφάσεων της Τεχεράνης και να διαμορφώσει τους υπολογισμούς κόστους-οφέλους σχετικά με το επιθυμητό πεδίο εφαρμογής μιας συμφωνίας. Για παράδειγμα, ένας αντιληπτός άμεσος κίνδυνος για τη σταθερότητα του καθεστώτος είναι πιο πιθανό να αλλάξει τους υπολογισμούς του Ιράν προς μια συμφωνία παρά μια μελλοντική απειλή που θα μπορούσε να αποτελέσει κίνητρο για μια ταχεία πυρηνική έξοδο ως μέσο εξουδετέρωσης του κινδύνου.
Παρά τις περιορισμένες πιθανότητες, μια νέα πυρηνική συμφωνία που θα παρατείνει τα χρονοδιαγράμματα για την παραγωγή ουρανίου στρατιωτικής ποιότητας, θα επιβάλει νέους μόνιμους περιορισμούς στην πρόοδο της μετατροπής σε όπλα και θα επαναφέρει τις διεθνείς επιθεωρήσεις θα προσφέρει σημαντικά οφέλη από την άποψη της παγκόσμιας ασφάλειας και θα μειώσει τον κίνδυνο διάδοσης και πυρηνικών συγκρούσεων.
Επιπλέον, θα ήταν το πιο αποτελεσματικό μέσο για την άμβλυνση των ενταμένων εντάσεων μεταξύ του Ισραήλ και του Ιράν. Μια συνολική επίλυση του πυρηνικού ζητήματος θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα λιγότερο επικίνδυνο status quo, αποκαθιστώντας τους πιο μετριοπαθείς κανόνες εμπλοκής που ίσχυαν μεταξύ των δύο χωρών μόλις πριν από λίγα χρόνια.
Σε αυτό το επίπεδο πιθανής αποκλιμάκωσης, οι δύο χώρες θα μπορούσαν να συμφωνήσουν να απέχουν από άμεσες στρατιωτικές επιθέσεις στα κυρίαρχα εδάφη της άλλης και να περιορίσουν τις ανεξάρτητες στρατιωτικές δραστηριότητες του Ιράν στη Συρία, καθώς και του Ισραήλ στο Ιράκ. Οι κανόνες θα μπορούσαν επίσης να περιλαμβάνουν τον περιορισμό των μυστικών επιθέσεων του Ισραήλ σε πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη και την αποφυγή πυρηνικών στόχων.
Αντίθετα, το Ιράν θα περιορίζει την υποστήριξή του σε λίγους περιφερειακούς συμμάχους και πληρεξούσιους. Με την επίδειξη αμοιβαίας αποφασιστικότητας, αλλά και με αυτοπειθαρχία και μηχανισμούς ελέγχου για την ελαχιστοποίηση των λανθασμένων εκτιμήσεων, οι εχθροπραξίες θα μπορούσαν να περιοριστούν σε διαχειρίσιμα πλαίσια και να συνεχιστούν για χρόνια.
Ισραηλινή επίθεση
Ελλείψει οποιασδήποτε λύσης στο πυρηνικό ζήτημα, αυξάνεται η πιθανότητα ανεξάρτητης ισραηλινής επίθεσης. Οι προηγούμενες επιθέσεις του Ισραήλ κατά προηγμένων πυρηνικών προγραμμάτων στο Ιράκ (1981) και τη Συρία (2007), αν και πραγματοποιήθηκαν κατά λιγότερο εξελιγμένων πυρηνικών έργων, καταδεικνύουν την αδιάλλακτη στάση και την υψηλή ανοχή του Ισραήλ στον κίνδυνο, ανεξάρτητα από τον εκάστοτε πρωθυπουργό.
Ο Πρόεδρος Τραμπ φαίνεται να προτιμά μια διπλωματική λύση στην πυρηνική κρίση, διατηρώντας παράλληλα στρατιωτικές επιλογές, συμπεριλαμβανομένης μιας μελλοντικής ισραηλινής επίθεσης, ως ένα βιώσιμο σχέδιο Β. Στην Ιερουσαλήμ, η επίσημη γραμμή αποδέχεται την επιδίωξη μιας ουσιαστικής συμφωνίας για την κατάργηση του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν. Ωστόσο, ωθούμενοι από την πρωτοφανή πρόοδο του Ιράν στον πυρηνικό τομέα, ο πρωθυπουργός Μπέντζαμιν Νετανιάχου και άλλες φατρίες υποστηρίζουν μια στρατιωτική επίθεση σε περίπτωση που οι διαπραγματεύσεις αδιέ
Οι πρόσφατες επιτυχίες του Ισραήλ κατά της Χεζμπολάχ και της Χαμάς ενδέχεται επίσης να διαδραματίσουν ρόλο στην προώθηση μιας τέτοιας επίθεσης, παράλληλα με την εσωτερική πολιτική. Η σημερινή δεξιά κυβέρνηση του Ισραήλ, που αντιμετωπίζει σημαντική αποδοκιμασία από την κοινή γνώμη, ενδέχεται να ευνοεί ενέργειες που παρατείνουν την κρίση ασφάλειας και συμβάλλουν στη συσπείρωση της εθνικής ενότητας ως μέσο ενίσχυσης της εξουσίας της.
Ορισμένοι παράγοντες ενδέχεται να περιορίσουν το χρονικό περιθώριο δράσης του Ισραήλ. Αυτοί περιλαμβάνουν ανησυχίες για μια γρήγορη, μυστική πυρηνική έξοδο, την πιθανή εγκατάσταση νέων υπόγειων εγκαταστάσεων εμπλουτισμού, την αποκατάσταση των συστημάτων αεροπορικής άμυνας του Ιράν, τα οποία υπέστησαν σοβαρές ζημιές κατά την τελευταία ισραηλινή επίθεση, και ένα πιθανό βέτο των ΗΠΑ κατά της στρατιωτικής δράσης λόγω αλλαγών στην πολιτική, διεθνή και περιφερειακή δυναμική, ακόμη και αν αποτύχουν οι διαπραγματεύσεις μεταξύ του Ιράν και των ΗΠΑ.
Η λογική πίσω από μια προληπτική στρατιωτική επίθεση υποδηλώνει ότι μια επίθεση θα μπορούσε να εντείνει τους φόβους του καθεστώτος για κατάρρευση, οδηγώντας το Ιράν να σταματήσει το πρόγραμμα όπλων του, όπως έκανε μετά την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ το 2003. Εάν το Ιράν προσπαθήσει να ανακατασκευάσει τις εγκαταστάσεις του, η πολιτική του Ισραήλ θα μπορούσε να περιλαμβάνει επαναλαμβανόμενες επιθέσεις τα επόμενα χρόνια. Αντίθετα, αν η Τεχεράνη αντιδράσει με την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων, θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο για ευρύτερες διεθνείς στρατιωτικές αντιδράσεις που θα στοχεύουν τις στρατηγικές υποδομές του Ιράν ή τα σύμβολα και τους ηγέτες του καθεστώτος.
Αυτό θα μπορούσε να είναι ένα ρίσκο με υψηλά διακύβευματα, καθώς η γραμμή μεταξύ της πειθούς της Τεχεράνης να αποπυρηνικοποιηθεί και της πρόκλησής της προς ταχεία στρατιωτικοποίηση είναι επικίνδυνα λεπτή, ειδικά δεδομένης της αυξανόμενης τάσης των ανώτατων ηγετών προς επικίνδυνη συμπεριφορά. Μια τέτοια επιθετική στρατηγική πρέπει να εξαρτάται από διάφορους κρίσιμους παράγοντες. Η έγκαιρη συλλογή πληροφοριών και η πολιτική υποστήριξη είναι ευάλωτες σε αναταραχές από απρόσμενες εξελίξεις και μεταβαλλόμενες γεωπολιτικές δυναμικές. Η επιχειρησιακή ετοιμότητα και η ακριβής εκτέλεση υπόκεινται σε χρονικούς περιορισμούς και ανθρώπινα λάθη.
Ενώ ο φυσικός αντίκτυπος της επίθεσης θα εξαρτηθεί από το εύρος και την επιλογή των στόχων της, οι ευρύτερες συνέπειες για την περιφερειακή και παγκόσμια ασφάλεια θα διαμορφωθούν επίσης από την επανεκτίμηση της αναθεωρημένης στρατηγικής θέσης της Τεχεράνης. Σε σενάρια όπου το Ιράν αντιμετωπίζει περιορισμένη εξωτερική υποστήριξη, περιορισμένες επιχειρησιακές εναλλακτικές λύσεις και αυξημένη ευπάθεια, οι υπολογισμοί του ενδέχεται να μετατοπιστούν προς μια πιο συγκρατημένη συμπεριφορά.
Σε κάθε περίπτωση, χωρίς συμπληρωματικές πολιτικές διαδικασίες, η εχθρότητα μεταξύ του Ισραήλ και του Ιράν είναι πιθανό να συνεχιστεί, δεδομένων των βαθιών και ποικίλων πηγών της. Ωστόσο, τα ιστορικά προηγούμενα δείχνουν ότι ακόμη και οι βαθιά ριζωμένες εχθρότητες μπορούν να αντιμετωπιστούν.
Είναι δυνατή η αποκλιμάκωση;
Η εποχή της χαλάρωσης των σχέσεων κατά τον Ψυχρό Πόλεμο, αν και εφαρμόζεται μόνο εν μέρει στις σχέσεις Ιράν-Ισραήλ, προσφέρει σχετικές πληροφορίες για το πώς αντίπαλοι με βαθιά ιδεολογικά χάσματα μπορούν να υιοθετήσουν αμοιβαία αυτοσυγκράτηση, ακόμη και σε ένα ασταθές περιβάλλον όπως η Μέση Ανατολή.
Μια θεμελιώδης προϋπόθεση για την ύφεση είναι η αμοιβαία αναγνώριση ότι οι μονομερείς ενέργειες από μόνες τους δεν αρκούν για την εξάλειψη όλων των απειλών ή είναι υπερβολικά δαπανηρές και επικίνδυνες. Επιπλέον, και οι δύο πλευρές πρέπει να εσωτερικεύσουν την αλληλεξάρτηση που είναι απαραίτητη για τη διατήρηση των πτυχών της εθνικής ασφάλειας. Η αποδοχή της αμοιβαίας ευπάθειας αποτελεί ένα άλλο βασικό θεμέλιο για την αποκλιμάκωση.
Αυτού του είδους η αντίληψη είναι απίθανο να ριζώσει σύντομα στο Ισραήλ και ακόμη πιο απίθανο υπό το σημερινό ιρανικό καθεστώς. Η αστάθεια και στις δύο χώρες δεν ευνοεί την προώθηση της αποκλιμάκωσης. Ωστόσο, μπορούν να ληφθούν περιορισμένα μέτρα για τη μείωση των λανθασμένων εκτιμήσεων και της αίσθησης άμεσης απειλής, χωρίς να απαιτούνται απαραίτητα θεμελιώδεις αλλαγές στην αντίληψη.
Η δημιουργία μηχανισμών έμμεσης επικοινωνίας ή η αποχή από ενεργές προσπάθειες ανατροπής του άλλου θα αποτελούσαν ένα σημαντικό σημείο εκκίνησης. Η θέσπιση σαφών κανόνων σχετικά με τις επιτρεπόμενες και απαγορευμένες μορφές βίαιης δράσης θα μπορούσε επίσης να συμβάλει στη μείωση της αστάθειας. Αν και ορισμένα από αυτά τα μέτρα μπορεί να φαίνονται περίπλοκα, οι πιθανές αλλαγές στο περιφερειακό και διεθνές τοπίο, σε συνδυασμό με την αίσθηση του αυξανόμενου κόστους και για τις δύο πλευρές, θα μπορούσαν να διευκολύνουν την εφαρμογή τους.
Η αλλαγή έρχεται
Στο εγγύς μέλλον, η προτεραιότητα θα πρέπει να παραμείνει στην πρόληψη της απειλής που αποτελεί η στρατιωτική πυρηνικοποίηση του Ιράν. Αυτό συνεπάγεται ότι το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να διατηρήσουν την επαγρύπνηση των μυστικών υπηρεσιών τους, να προωθήσουν την ισχυρή διεθνή και περιφερειακή συνεργασία, να δώσουν προτεραιότητα στο πυρηνικό ζήτημα έναντι οποιασδήποτε άλλης σύγκρουσης με το Ιράν, να συνεχίσουν τις διπλωματικές προσπάθειες για μια βιώσιμη συμφωνία και, εάν χρειαστεί, να εντείνουν την οικονομική πίεση ή τις αξιόπιστες στρατιωτικές απειλές και ενέργειες.
Ωστόσο, η αλλαγή πλησιάζει και μπορεί να έρθει ξαφνικά, προκαλούμενη από περιφερειακή κλιμάκωση, εσωτερικές αναταραχές ή Αν και μια διπλωματική ανακάλυψη μεταξύ του Ισραήλ και του Ιράν φαίνεται σήμερα απίθανη, στη Μέση Ανατολή η πραγματικότητα συχνά ξεπερνά την περιορισμένη φαντασία μας. Μια συνάντηση μεταξύ του Ισραηλινού πρωθυπουργού και του Ιρανού προέδρου μπορεί να φαίνεται απίθανη σήμερα, αλλά έχει ιστορικά προηγούμενα. Το Ισραήλ και το Ιράν δεν έχουν εδαφικές διαφορές ούτε ιστορικό άμεσου πολέμου. Πράγματι, οι δύο χώρες έχουν συνεργαστεί στο παρελθόν, ακόμη και μετά την Ιρανική Επανάσταση του 1979.
Αυτή η πραγματικότητα απαιτεί στρατηγική προνοητικότητα. Το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να προετοιμαστούν όχι μόνο για την προοπτική σύγκρουσης, αλλά και για εναλλακτικά αποτελέσματα. Ο ευέλικτος σχεδιασμός σεναρίων, η δημιουργία σχεδίων έκτακτης ανάγκης για μια σειρά εξελίξεων και η απόρριψη της νοοτροπίας του «μηδενικού αθροίσματος» μπορούν να ενισχύσουν την ετοιμότητα για μελλοντικές αλλαγές και να διευκολύνουν τις απαραίτητες αλλαγές στην αντίληψη. Η προληπτική ενασχόληση με την πιθανότητα μετασχηματισμού μπορεί να συμβάλει στη μείωση της εχθρότητας σήμερα και να θέσει τις βάσεις για ένα πιο σταθερό αύριο.
Σχετικά με τον συγγραφέα: Assaf Zoran
Assaf Zoran είναι ερευνητής στο πρόγραμμα Managing the Atom του Belfer Center της Harvard Kennedy School. Τα τελευταία είκοσι πέντε χρόνια έχει αφιερωθεί στην έρευνα, τη διαμόρφωση πολιτικής, τον επιχειρησιακό σχεδιασμό και τον στρατηγικό διάλογο με υπεύθυνους λήψης αποφάσεων στην κυβέρνηση του Ισραήλ και στο εξωτερικό.
Πηγή: nationalinterest.org
