Ιράν και αλλαγή καθεστώτος: Γιατί οι αεροπορικές επιδρομές δεν αρκούν

Η νέα φάση σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή

Από τα τέλη Φεβρουαρίου, η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια νέα, επικίνδυνη φάση. Οι στοχευμένες αεροπορικές επιδρομές από το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες κατά του Ιράν σηματοδοτούν μια κλιμάκωση που ξεπερνά τις συνηθισμένες «σκιώδεις» επιχειρήσεις.

Οι επιθέσεις αυτές δεν περιορίζονται σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Στοχεύουν ευθέως τον πυρήνα της ιρανικής εξουσίας: κορυφαίους αξιωματούχους του καθεστώτος. Μέχρι στιγμής, έχουν επιβεβαιωθεί τουλάχιστον εννέα νεκροί υψηλόβαθμοι παράγοντες, ενώ ισραηλινές πηγές ανεβάζουν τον αριθμό ακόμη υψηλότερα.

Η εικόνα που επιχειρείται να προβληθεί είναι σαφής: στρατηγική επιτυχία, αποδυνάμωση της ηγεσίας, και –ίσως– προετοιμασία για κάτι μεγαλύτερο. Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Η ψευδαίσθηση της «γρήγορης νίκης»

Η ισραηλινή ρητορική περί «ήδη κερδισμένου πολέμου» αποκαλύπτει περισσότερο πολιτική στόχευση παρά γεωπολιτική πραγματικότητα.

Η ιστορία έχει δείξει ότι η εξόντωση προσώπων δεν ισοδυναμεί με κατάρρευση συστημάτων. Το Ιράν δεν είναι ένα καθεστώς προσωποπαγές, αλλά ένα πολυεπίπεδο θεσμικό οικοδόμημα που έχει μάθει να αναπληρώνει τις απώλειες του. Ακόμη και η έμμεση παραδοχή του Ντόναλντ Τραμπ ότι η ανατροπή δεν μπορεί να επιβληθεί εξωτερικά, αλλά πρέπει να προέλθει από τον ίδιο τον ιρανικό λαό, δείχνει τα όρια της στρατιωτικής ισχύος.

Η στρατιωτική πίεση μπορεί να τραυματίσει – όχι να μεταμορφώσει.

Γιατί το ιρανικό καθεστώς είναι ανθεκτικό

Η κληρονομιά της Ισλαμικής Επανάστασης

Το καθεστώς που εγκαθιδρύθηκε το 1979 δεν είναι ένα τυχαίο ιστορικό προϊόν. Δημιουργήθηκε μέσα από επανάσταση, εδραιώθηκε μέσα από πόλεμο και επιβίωσε δεκαετίες διεθνών πιέσεων. Έχει περάσει από διαδοχικές μεταβάσεις ηγεσίας χωρίς να καταρρεύσει. Αυτό σημαίνει ότι διαθέτει εσωτερικούς μηχανισμούς ανανέωσης και προσαρμογής.

Πολυεπίπεδη εξουσία και όχι μονοπρόσωπη ηγεσία

Σε αντίθεση με καθεστώτα όπως του Σαντάμ Χουσεΐν ή του Μπασάρ αλ-Άσαντ, το ιρανικό σύστημα δεν εξαρτάται από έναν και μόνο ηγέτη. Υπάρχει ένα πλέγμα θεσμών: Pολιτική ηγεσία, θρησκευτική εξουσία και –κυρίως– το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), το οποίο λειτουργεί ως σκληρός πυρήνας του καθεστώτος. Αυτό το πλέγμα καθιστά εξαιρετικά δύσκολη οποιαδήποτε «χειρουργική» αποσταθεροποίηση.

Ο ρόλος του ιρανικού λαού: Κλειδί αλλά και αίνιγμα

Η ανάγκη εσωτερικής κινητοποίησης

Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι καμία αλλαγή καθεστώτος δεν μπορεί να επιβληθεί εξωτερικά χωρίς εσωτερική νομιμοποίηση. Το ίδιο ισχύει και για το Ιράν. Οποιαδήποτε πραγματική μεταβολή θα πρέπει να προέλθει από οργανωμένη λαϊκή κινητοποίηση.

Τα εμπόδια: Καταστολή και διχασμός

Ωστόσο, το ιρανικό καθεστώς έχει αποδείξει ότι διαθέτει ισχυρούς μηχανισμούς καταστολής. Οι πρόσφατες κινητοποιήσεις έχουν αντιμετωπιστεί με σκληρότητα και αποτελεσματικότητα. Παράλληλα, η απουσία ενιαίου πολιτικού οράματος στην αντιπολίτευση δημιουργεί εσωτερικές ρωγμές. Και οι ρωγμές αυτές είναι το μεγαλύτερο όπλο του καθεστώτος.

Η εξωτερική απειλή ως εργαλείο ενίσχυσης του καθεστώτος

Ένα από τα πιο παράδοξα στοιχεία της κρίσης είναι ότι οι εξωτερικές επιθέσεις ενδέχεται να ενισχύσουν –και όχι να αποδυναμώσουν– την ιρανική ηγεσία.

Όταν ένα κράτος δέχεται επίθεση, η εξουσία αποκτά το αφήγημα της «εθνικής άμυνας». Το καθεστώς μπορεί να παρουσιαστεί ως προστάτης της χώρας απέναντι σε ξένους εχθρούς. Αυτό συσπειρώνει τμήματα της κοινωνίας που υπό άλλες συνθήκες θα ήταν επικριτικά.

Η ιστορία της Μέσης Ανατολής είναι γεμάτη από τέτοια παραδείγματα.

Υπάρχει εναλλακτική για την «επόμενη μέρα»;

Το πρόβλημα της διαδοχής

Ακόμη και αν υποτεθεί ότι το καθεστώς αποδυναμώνεται, το ερώτημα παραμένει: Ποιος θα το αντικαταστήσει; Το Ιράν είναι μια κοινωνία δεκάδων εκατομμυρίων πολιτών, με διαφορετικές ιδεολογικές, πολιτικές και κοινωνικές κατευθύνσεις. Η ιδέα μιας ομαλής μετάβασης είναι περισσότερο ευσεβής πόθος παρά ρεαλιστικό σενάριο.

Ο ρόλος του IRGC

Σε αντίθεση με άλλες περιπτώσεις, ο στρατός στο Ιράν –και ιδιαίτερα το IRGC– δεν αποτελεί ουδέτερο παράγοντα. Είναι βαθιά ενσωματωμένος στο καθεστώς και έχει ισχυρά συμφέροντα στη διατήρησή του. Αυτό μειώνει δραστικά την πιθανότητα «εσωτερικού πραξικοπήματος» υπέρ της κοινωνίας.

Τι θα μπορούσε να αλλάξει πραγματικά την κατάσταση

Για να υπάρξει ουσιαστική αλλαγή, θα απαιτούνταν:

• Μαζική και ενιαία λαϊκή κινητοποίηση

• Πολιτικό σχέδιο για την επόμενη ημέρα

• Αποδυνάμωση των μηχανισμών καταστολής

• Ρήγματα εντός του ίδιου του καθεστώτος

Χωρίς αυτά τα στοιχεία, ακόμη και οι πιο εντυπωσιακές στρατιωτικές επιτυχίες θα παραμείνουν επιφανειακές.

Συμπέρασμα: Πόλεμος εντυπώσεων ή πραγματική αλλαγή;

Οι στοχευμένες επιδρομές μπορεί να δημιουργούν εικόνα ισχύος και επιτυχίας, αλλά δεν αλλάζουν το θεμελιώδες πρόβλημα: το ιρανικό καθεστώς είναι δομημένο για να αντέχει.

Η αλλαγή στο Ιράν δεν θα έρθει από τις βόμβες, αλλά –αν έρθει– από τις ίδιες τις κοινωνικές δυνάμεις στο εσωτερικό της χώρας. Μέχρι τότε, η σύγκρουση θα παραμένει περισσότερο μια μάχη συμβολισμών και λιγότερο μια πραγματική ανατροπή.