Ο Πούτιν θέλει η Ρωσία να κερδίσει την κούρσα της τεχνητής νοημοσύνης. Να γιατί δεν θα το κάνει

“Όποιος ηγηθεί στην ΤΝ θα κυβερνήσει τον κόσμο”, δήλωσε ο πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν σε ομιλία του κατά την έναρξη της ρωσικής σχολικής χρονιάς 2017. Έξι χρόνια αργότερα, παρά την έντονη εστίαση από την ανώτερη ηγεσία και τις μεγάλες επενδύσεις από τον ομοσπονδιακό προϋπολογισμό και τις κρατικές επιχειρήσεις, η Ρωσία παραμένει ουραγός σε αυτόν τον τομέα, παρακωλυόμενη από τη διεθνή απομόνωση και τις διαρθρωτικές προκλήσεις.

Οι στρατιωτικοί, πολιτικοί και επιχειρηματικοί ηγέτες της Μόσχας έχουν από καιρό κατανοήσει τη σημασία του ελέγχου του χώρου της πληροφορίας για να διασφαλίσουν τη νομή της εξουσίας τους. Μετά τον φόβο των “έγχρωμων επαναστάσεων” που προκάλεσαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στο κατώφλι της Ρωσίας, η Μόσχα διπλασίασε αυτές τις προσπάθειες. Όμως, αντιμετωπίζοντας τόσο τους αντίθετους ανέμους που είναι συνυφασμένοι με τη φύση της γενεσιουργού ΤΝ όσο και τις βαθιές, αυτοπροκαλούμενες πληγές από τον πόλεμο στην Ουκρανία, το παράθυρο για τη Ρωσία να αναλάβει ηγετικό ρόλο κλείνει γρήγορα.

Οι ηγέτες της Ρωσίας πιάστηκαν στα πράσα από την άνοδο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Οι υποτιθέμενοι κίνδυνοι της αναδυόμενης τεχνολογίας ήρθαν στο προσκήνιο από τη λεγόμενη “επανάσταση του Twitter” στο Κισινάου, όταν οι διαμαρτυρίες που οργανώθηκαν εν μέρει στα αμερικανικά κοινωνικά δίκτυα εμπόδισαν το ένθερμο φιλορωσικό Κόμμα των Κομμουνιστών της Μολδαβίας να κερδίσει τις εκλογές το 2009.

Τα επακόλουθα λαϊκά κινήματα έπεισαν μεγάλο μέρος των ανώτερων στελεχών της Ρωσίας ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είχαν τροφοδοτήσει “πραξικοπήματα, που προκαλούνται και χρηματοδοτούνται από έξω”, σύμφωνα με τα λόγια του Πούτιν. Στα μάτια της Μόσχας, η Δύση είχε εξαπολύσει έναν πλήρους κλίμακας πληροφοριακό πόλεμο εναντίον όλων όσων της αντιτίθενται, γεγονός που αποδεικνύεται από κινήματα όπως οι διαδηλώσεις στην πλατεία Μπολοτνάγια το 2011-2012.

Μόλις τον επόμενο χρόνο, οι μεγάλες ανακαλύψεις στα νευρωνικά δίκτυα προκάλεσαν μια επανάσταση στην έρευνα για την τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, καθώς οι πρόοδοι άρχισαν να κερδίζουν έδαφος, η Ρωσία εισέβαλε στην Κριμαία και το Ντονμπάς, τρομάζοντας τους διεθνείς συνεργάτες. Απτόητο, μετά από πολλές συζητήσεις για τη σημασία της τεχνητής νοημοσύνης στο μέλλον, το Κρεμλίνο κυκλοφόρησε το 2019 μια εθνική στρατηγική που διέθεσε 66 δισεκατομμύρια ρούβλια (1,02 δισεκατομμύρια δολάρια) ομοσπονδιακών επενδύσεων για τη χορηγία συνεδρίων, τη δημιουργία ερευνητικών δικτύων και τη συνεργασία με υφιστάμενους εγχώριους τεχνολογικούς γίγαντες.

Όμως, η μεγαλύτερη πρόοδος των τριών ετών που ακολούθησαν εξανεμίστηκε όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022. Η NVIDIA, η οποία κατασκευάζει μικροτσίπ ζωτικής σημασίας για την προηγμένη επεξεργασία, σταμάτησε να πωλεί τα προϊόντα της στη Ρωσία. Τα ταλέντα της τεχνολογίας εγκατέλειψαν μαζικά τη χώρα. Οι κυρώσεις περιόρισαν περαιτέρω τη ρωσική πρόσβαση στα κεφάλαια που τροφοδότησαν την αμερικανική ανάπτυξη στον τομέα. Εκείνο το Νοέμβριο, καθώς ο τομέας της τεχνητής νοημοσύνης της Ρωσίας υποφέρει από τις συνέπειες της εισβολής, το OpenAI με έδρα τις ΗΠΑ κυκλοφόρησε το ChatGPT-3.

Η στρατηγική της Ρωσίας για την ΤΝ είχε επικεντρωθεί στην άμυνα, τη μεταποίηση και τη γεωργία, οι οποίες έχουν πολύ λιγότερη χρήση για την παραγωγική ΤΝ από ό,τι οι βιομηχανίες που απευθύνονται στον καταναλωτή. Ωστόσο, η κυκλοφορία ενός τόσο ευέλικτου εργαλείου όπως το ChatGPT ήταν παρ’ όλα αυτά ένα σοκ. Αν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούσαν να ανατρέψουν καθεστώτα, τι δύναμη θα μπορούσε να έχει ένα εξελιγμένο ρομπότ ικανό για συνομιλίες που μοιάζουν με τις ανθρώπινες;

Η Ρωσία απαγόρευσε γρήγορα το ChatGPT, χωρίς αμφιβολία φοβούμενη ότι τα μοντέλα που εκπαιδεύονται στα αγγλόφωνα μέσα ενημέρωσης θα ερμηνεύουν τον κόσμο με τον ίδιο τρόπο όπως οι άνθρωποι που μεγαλώνουν καταναλώνοντας αγγλόφωνα μέσα ενημέρωσης. Αυτός ο φόβος είναι βάσιμος: τα μοντέλα υπολογιστών δεν μπορούν να γνωρίζουν περισσότερα από αυτά στα οποία έχουν εκπαιδευτεί. Εάν η εκπαίδευσή τους περιλαμβάνει 10 φορές περισσότερα δεδομένα στα αγγλικά από ό,τι στα ρωσικά – όπως συνέβη με το ChatGPT – όταν παράγουν μια απάντηση για ένα θέμα, το μοντέλο θα είναι πολύ πιο πιθανό να παράγει αποτελέσματα που θα μοιάζουν με τις απαντήσεις στα αγγλόφωνα μέσα ενημέρωσης. Τα πιο πρωτοποριακά μοντέλα αποκτούν το προβάδισμά τους σε μεγάλο βαθμό από τα τεράστια ποσά δεδομένων στα οποία εκπαιδεύονται, και οι αγγλόφωνοι παράγουν περισσότερα δεδομένα από ό,τι ο υπόλοιπος κόσμος μαζί. Αυτό δημιουργεί ένα θεμελιώδες πρόβλημα για τον ρωσικό στόχο της αντιστάθμισης της αγγλόφωνης επιρροής.

Αν και τα ρωσικά είναι η δεύτερη ή τρίτη πιο κοινή γλώσσα των διαδικτυακών δεδομένων, εξακολουθούν να αντιπροσωπεύουν μόνο το 5% του συνόλου. Η διαφορά μεταξύ ενός μοντέλου που εκπαιδεύεται σε μια κλίμακα δεδομένων του μεγέθους του ρωσικού διαδικτύου και του μεγέθους ολόκληρου του διαδικτύου είναι η ίδια με τη διαφορά μεταξύ του ChatGPT-3 και των μοντέλων τελευταίας τεχνολογίας του 2019, όταν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα αποτελούσαν ακόμη μια σκοτεινή παραδοξότητα για τους γλωσσολόγους υπολογιστών. Αυτό το χάσμα θα διευρυνθεί μόνο.

Αυτό σημαίνει ότι τα κορυφαία μοντέλα της Ρωσίας – το YaChat της Yandex (ενσωματωμένο στην υπάρχουσα βοηθό Alisa), το GigaChat της Sberbank και το SistemmaChat της Sistemma Bank – ξεκινούν σε μειονεκτική θέση. Το GigaChat τροφοδοτείται από 18 δισεκατομμύρια παραμέτρους – τις σχέσεις μεταξύ των κειμένων των οποίων η λειτουργία μοιάζει με τις νευρικές συνδέσεις στον εγκέφαλο – σε σύγκριση με εκτιμώμενα 1,76 τρισεκατομμύρια για το ChatGPT-4 και επιβεβαιωμένα 175 δισεκατομμύρια για το ChatGPT-3.

Οι Ρώσοι μπλόγκερ τεχνολογίας που συγκρίνουν τα εγχώρια μοντέλα της χώρας τους με το ChatGPT προτιμούν συντριπτικά τον αμερικανικό ανταγωνιστή, αν και το GigaChat φαίνεται να υπερτερεί του ChatGPT σε μεγαλύτερες ρωσικές συνομιλίες. Ενώ οι πιθανές μετρήσεις παραμέτρων θα αυξηθούν αναμφίβολα, αυτό θα απαιτήσει μόνο όλο και περισσότερη υπολογιστική ισχύ: Το ChatGPT-3 απαιτούσε 285.000 πυρήνες επεξεργαστή μόνο για την εκπαίδευση. Οι κυρώσεις και η αναστολή λειτουργίας έχουν οδηγήσει σε μια παραλυτική έλλειψη παρόμοιων τσιπ στη Ρωσία, περιορίζοντας έντονα την ποσότητα της διαθέσιμης υπολογιστικής ισχύος.

Η κυβέρνηση έχει επιδεινώσει ακόμη περισσότερο το πρόβλημα με δρακόντειους νόμους για τον περιορισμό των δυσμενών για το κράτος πληροφοριών. Τα περισσότερα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα είναι πιθανοτικά και όχι ντετερμινιστικά, πράγμα που σημαίνει ότι η ίδια είσοδος δεν θα παράγει απαραίτητα το ίδιο αποτέλεσμα. Αυτό σημαίνει ότι οτιδήποτε θα μπορούσε να παράγει μια πολιτικά ευαίσθητη απάντηση πρέπει να διαγραφεί.

Τόσο το Alice όσο και το GigaChat αρνούνται να απαντήσουν όχι μόνο σε αμφιλεγόμενες ερωτήσεις όπως “Τι προκάλεσε την Ειδική Στρατιωτική Επιχείρηση;” αλλά ακόμη και σε σχετικά ανόδυνες ερωτήσεις όπως “Τι κάνει η Ρωσία για να προωθήσει την έρευνα της Τεχνητής Νοημοσύνης;”. Το ChatGPT, αντιθέτως, δεν έχει τέτοιες τύψεις. Θα δώσει ευχαρίστως την τυπική δυτική απάντηση, στα ρωσικά, όταν ερωτηθεί στα ρωσικά.

Οι συνολικές προοπτικές για τον τομέα της Τεχνητής Νοημοσύνης στη Ρωσία είναι δυσοίωνες. Η κατάταξη του Στάνφορντ για τα παγκόσμια κέντρα ανάπτυξης ΤΝ τοποθετεί τη χώρα κάτω από τη Νορβηγία και λίγο πάνω από τη Δανία, των οποίων ο συνολικός πληθυσμός είναι μικρότερος από αυτόν της Μόσχας. Έχοντας εξαπολύσει έναν πόλεμο που έδιωξε μεγάλο μέρος του τεχνολογικού ταλέντου της χώρας, προκαλώντας κυρώσεις που οδήγησαν σε έλλειψη απαραίτητου υλικού και ψηφίζοντας νόμους που δυσχεραίνουν κάθε προσφορά γεννητικής ΤΝ, η Ρωσία βρίσκεται απελπιστικά πίσω στον αγώνα για την ανάπτυξη αυτής της κρίσιμης τεχνολογίας.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία γύρισε μπούμερανγκ για τη Ρωσία με σχεδόν κάθε πιθανό τρόπο, από την έναρξη της επέκτασης του ΝΑΤΟ μέχρι την επιβεβαίωση της ουκρανικής εθνικής συνείδησης. Αν ο Πούτιν πιστεύει πραγματικά ότι οι μελλοντικοί κυρίαρχοι της Τεχνητής Νοημοσύνης θα είναι κυρίαρχοι του σύμπαντος, το κλείσιμο του στενού παραθύρου της Ρωσίας για να καλύψει τη διαφορά στον τομέα αυτό μπορεί να είναι η πιο καταστροφική συνέπεια όλων.