Παντουρκισμός: Γιατί η Ρωσία τον θεωρεί γεωπολιτική απειλή και ποιες μεγάλες δυνάμεις ανησυχούν

Για δεκαετίες ο παντουρκισμός αντιμετωπιζόταν στη Μόσχα ως μια ιδεολογική θεωρία με περιορισμένη πρακτική σημασία. Σήμερα όμως, η εικόνα είναι διαφορετική. Στον ρωσικό στρατηγικό διάλογο, ο παντουρκισμός δεν εμφανίζεται πλέον ως μια απλή πολιτιστική ή γλωσσική συνεργασία μεταξύ τουρκόφωνων λαών, αλλά ως ένας πιθανός γεωπολιτικός μηχανισμός που μπορεί να αναδιαμορφώσει τις ισορροπίες ισχύος στην Ευρασία.

Γράφει ο Αναστάσιος Βλαχάκης

Η αυξανόμενη δραστηριότητα της Τουρκίας στην Κεντρική Ασία, η ενίσχυση του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών και η ανάπτυξη νέων εμπορικών και ενεργειακών διαδρόμων που παρακάμπτουν τη Ρωσία έχουν προκαλέσει έντονο προβληματισμό σε ρωσικά αναλυτικά κέντρα και μέσα ενημέρωσης. Η ανησυχία δεν αφορά μόνο την εξωτερική πολιτική της Άγκυρας, αλλά και τις πιθανές επιπτώσεις στο εσωτερικό της ίδιας της Ρωσικής Ομοσπονδίας.

Η Κεντρική Ασία στο επίκεντρο της ρωσικής ανησυχίας

Το βασικό πεδίο αντιπαράθεσης βρίσκεται στην Κεντρική Ασία. Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, η Ρωσία διατήρησε ισχυρή πολιτική, οικονομική και στρατιωτική επιρροή στις πρώην σοβιεκές δημοκρατίες. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η Τουρκία έχει επεκτείνει σημαντικά την παρουσία της σε χώρες όπως το Καζακστάν, το Ουζμπεκιστάν και το Κιργιστάν μέσω πολιτιστικών, εκπαιδευτικών, οικονομικών και αμυντικών συνεργασιών.

Ρώσοι αναλυτές επισημαίνουν ότι η αυξανόμενη ταύτιση πολλών κρατών της περιοχής με την έννοια του «τουρκικού κόσμου» δυσκολεύει τη διατήρηση της παραδοσιακής ρωσικής επιρροής. Παράλληλα, η Μόσχα ανησυχεί ότι δημιουργείται ένας εναλλακτικός άξονας συνεργασίας που λειτουργεί ανεξάρτητα από τους ρωσικούς θεσμούς ολοκλήρωσης.

Ο Οργανισμός Τουρκικών Κρατών και η νέα πραγματικότητα

Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στον Organization of Turkic States, ο οποίος τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει μεγαλύτερο πολιτικό βάρος. Αναλυτές επισημαίνουν ότι ο οργανισμός ξεκίνησε ως πλατφόρμα πολιτιστικής συνεργασίας, όμως σταδιακά επεκτείνεται σε τομείς όπως οι μεταφορές, η ενέργεια, η τεχνολογία, η οικονομία και η ασφάλεια. Σε ορισμένες συζητήσεις έχει τεθεί ακόμη και η ιδέα ενίσχυσης της αμυντικής συνεργασίας μεταξύ των μελών του.

Στη Μόσχα υπάρχει ο φόβος ότι η εξέλιξη αυτή μπορεί να δημιουργήσει έναν νέο γεωπολιτικό πόλο στην καρδιά της Ευρασίας, περιορίζοντας τη δυνατότητα της Ρωσίας να λειτουργεί ως κυρίαρχη δύναμη στην περιοχή.

Το εσωτερικό μέτωπο της Ρωσίας

Για πολλούς Ρώσους στρατηγικούς αναλυτές, το πιο ευαίσθητο ζήτημα δεν βρίσκεται εκτός συνόρων αλλά εντός της ίδιας της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Η Ρωσία φιλοξενεί πολυάριθμους τουρκόφωνους πληθυσμούς, μεταξύ των οποίων οι Τατάροι, οι Μπασκίροι, οι Γιακούτοι, οι Τουβανοί και άλλες εθνοτικές ομάδες.

Σε ρωσικές ακαδημαϊκές μελέτες ο παντουρκισμός παρουσιάζεται ως πιθανή πρόκληση τόσο για την εξωτερική όσο και για την εσωτερική ασφάλεια της χώρας, ιδιαίτερα εάν η ιδέα μιας υπερεθνικής τουρκικής ταυτότητας αποκτήσει μεγαλύτερη πολιτική διάσταση στο μέλλον.

Παρότι οι περισσότεροι αναλυτές δεν προβλέπουν άμεσους κινδύνους αποσταθεροποίησης, θεωρούν ότι η διατήρηση της συνοχής της πολυεθνικής Ρωσίας αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα που επηρεάζει και τη στάση της απέναντι στον παντουρκισμό.

Γιατί ανησυχεί και η Κίνα

Η Κίνα παρακολουθεί επίσης στενά τις εξελίξεις. Το Πεκίνο ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την περιοχή του Σιντζιάνγκ, όπου κατοικούν εκατομμύρια Ουιγούροι, ένας τουρκόφωνος μουσουλμανικός πληθυσμός. Η πιθανότητα ενίσχυσης μιας ευρύτερης τουρκικής πολιτισμικής ή πολιτικής συνείδησης θεωρείται από πολλούς αναλυτές παράγοντας που θα μπορούσε να επηρεάσει την κινεζική στρατηγική στα δυτικά σύνορα της χώρας.

Παράλληλα, η Κίνα βλέπει την Κεντρική Ασία ως κρίσιμο τμήμα της πρωτοβουλίας Belt and Road και δεν επιθυμεί την εμφάνιση ανταγωνιστικών γεωπολιτικών δομών που θα μπορούσαν να περιορίσουν τη δική της επιρροή.

Το Ιράν απέναντι στον τουρκικό παράγοντα

Αντίστοιχα, το Ιράν παρακολουθεί με προσοχή την ενίσχυση των τουρκικών δικτύων συνεργασίας στον Καύκασο και την Κασπία. Η Τεχεράνη ανησυχεί ιδιαίτερα για τα σχέδια μεταφορικών διαδρόμων που θα μπορούσαν να μειώσουν τη γεωοικονομική σημασία του Ιράν, ενώ παράλληλα εξετάζει τις πιθανές επιπτώσεις που θα μπορούσε να έχει η ενίσχυση της τουρκικής επιρροής στους αζερικής καταγωγής πληθυσμούς που ζουν εντός των ιρανικών συνόρων.

Δεν συμμερίζονται όλοι τους φόβους της Μόσχας

Παρά τις ανησυχίες, δεν συμφωνούν όλοι οι αναλυτές με την πιο απαισιόδοξη προσέγγιση. Ορισμένες μελέτες υποστηρίζουν ότι τα κράτη της Κεντρικής Ασίας ακολουθούν πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική και δεν επιθυμούν να αντικαταστήσουν τη ρωσική επιρροή με μια τουρκική ηγεμονία. Αντίθετα, προσπαθούν να ισορροπήσουν μεταξύ Ρωσίας, Κίνας, Τουρκίας, Ευρωπαϊκής Ένωσης και Ηνωμένων Πολιτειών.

Ακόμη και δυτικές αναλύσεις επισημαίνουν ότι η επιρροή της Τουρκίας αυξάνεται, αλλά εξακολουθεί να υπολείπεται σημαντικά της οικονομικής ισχύος της Κίνας και της ιστορικής παρουσίας της Ρωσίας στην περιοχή.

Η μεγάλη εικόνα

Αυτό που προκύπτει από τον σημερινό ρωσικό διάλογο είναι ότι ο παντουρκισμός δεν θεωρείται άμεση στρατιωτική απειλή. Αντιμετωπίζεται όμως ως μια μακροπρόθεσμη γεωπολιτική πρόκληση που μπορεί να επηρεάσει την ισορροπία ισχύος στην Ευρασία.

Η ανησυχία της Μόσχας δεν αφορά μόνο την Τουρκία. Αφορά κυρίως το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός ενιαίου γεωοικονομικού και πολιτικού χώρου που θα συνδέει την Ανατολία, τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία, περιορίζοντας τον παραδοσιακό ρόλο της Ρωσίας ως κυρίαρχης δύναμης στην περιοχή. Και αυτός είναι ο λόγος που ο παντουρκισμός έχει επανέλθει στο επίκεντρο της ρωσικής γεωπολιτικής σκέψης περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη στιγμή μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης.

Πηγές:

• Jamestown Foundation Analysis
• The Diplomat – Organization of Turkic States
• OSW Analysis on Pan-Turkism