Σάλος στην Αλβανία: Instagram «κατεβάζει» λογαριασμούς επικριτών του Ράμα – Καταγγελίες για συντονισμένη ψηφιακή φίμωση

Ένα ιδιαίτερα σοβαρό ζήτημα ελευθερίας του λόγου και λειτουργίας των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών έχει ξεσπάσει στην Αλβανία, μετά το αιφνίδιο κλείσιμο ή τον περιορισμό δεκάδων λογαριασμών στο Instagram που συνδέονταν με ακτιβιστές, πολιτικούς της αντιπολίτευσης και πρόσωπα που δημοσίευαν υλικό από τις αντικυβερνητικές κινητοποιήσεις.

Το γεγονός αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα επειδή πολλοί από τους λογαριασμούς φαίνεται ότι επηρεάστηκαν μέσα στο ίδιο χρονικό διάστημα, ενώ υπάρχουν καταγγελίες για προηγούμενο κύμα αναφορών περί παραβίασης πνευματικών δικαιωμάτων.

Η υπόθεση έχει ήδη ξεπεράσει τα σύνορα της Αλβανίας και προκαλεί ερωτήματα σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι πλέον απλό αλλά βαρύ: Πρόκειται για λανθασμένες αποφάσεις των αυτοματοποιημένων συστημάτων της Meta ή κάποιος κατάφερε να χρησιμοποιήσει μαζικά τους μηχανισμούς αναφορών των κοινωνικών δικτύων προκειμένου να εξαφανίσει από το διαδίκτυο συγκεκριμένες πολιτικές φωνές;

Τι συνέβη τη νύχτα της 2ας Σεπτεμβρίου

Σύμφωνα με έρευνα του αλβανικού Citizens.al, λογαριασμοί που επί εβδομάδες δημοσίευαν υλικό σχετικά με τη λεγόμενη «Flamingo Revolution» έκλεισαν ή περιορίστηκαν σχεδόν ταυτόχρονα κατά τη διάρκεια της νύχτας της 2ας Σεπτεμβρίου.

Ακτιβιστές ανέφεραν ότι έχασαν την πρόσβαση στους λογαριασμούς τους χωρίς προηγούμενη σαφή προειδοποίηση.

Ο Arjan Koçi, γνωστός στα κοινωνικά δίκτυα ως «Ari Shady», υποστήριξε ότι όταν άρχισε να επικοινωνεί με άλλους συμμετέχοντες στις κινητοποιήσεις διαπίστωσε πως πολλοί είχαν υποστεί αποκλεισμό περίπου την ίδια ώρα. Ο ίδιος έκανε λόγο ακόμη και για περίπου 100 λογαριασμούς που επηρεάστηκαν μέσα στο ίδιο χρονικό διάστημα.

Ο συγκεκριμένος αριθμός αποτελεί μαρτυρία του ακτιβιστή και όχι ανεξάρτητα επιβεβαιωμένο απολογισμό. Το γεγονός όμως ότι πολλοί λογαριασμοί που σχετίζονταν με το ίδιο κίνημα αντιμετώπισαν σχεδόν ταυτόχρονα προβλήματα είναι αυτό που πυροδότησε τις υποψίες για πιθανή συντονισμένη ενέργεια.

Ποιοι λογαριασμοί επηρεάστηκαν

Το ζήτημα δεν περιορίζεται σε άγνωστους λογαριασμούς κοινωνικών δικτύων. Μεταξύ των προσώπων που αναφέρθηκε ότι επηρεάστηκαν βρίσκεται ο Agron Shehaj, βουλευτής και επικεφαλής του αντιπολιτευόμενου κόμματος Mundësia.

Αλβανικά δημοσιεύματα αναφέρουν επίσης ακτιβιστές και λογαριασμούς που είχαν αποκτήσει σημαντική παρουσία στην κάλυψη των διαδηλώσεων. Η ανεξάρτητη βουλευτής Marjana Koçeku μίλησε ακόμη και για περισσότερες από 200 σελίδες που επηρεάστηκαν.

Και εδώ απαιτείται διάκριση ανάμεσα στο επιβεβαιωμένο γεγονός και την πολιτική καταγγελία: υπάρχουν τεκμηριωμένες αναφορές για δεκάδες λογαριασμούς, αλλά ο αριθμός των «200» δεν έχει επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα ως ο τελικός αριθμός των αποκλεισμένων λογαριασμών.

Τι είναι η «Flamingo Revolution»

Οι λογαριασμοί που βρέθηκαν στο επίκεντρο δεν επιλέχθηκαν σε πολιτικό κενό. Πολλοί συνδέονται με τη λεγόμενη «Flamingo Revolution», ένα κίνημα πολιτών που έχει αναπτυχθεί στην Αλβανία και έχει εξελιχθεί σε ευρύτερη αντικυβερνητική κινητοποίηση.

Οι διαμαρτυρίες έχουν συνδεθεί μεταξύ άλλων με αντιδράσεις για μεγάλο τουριστικό και επενδυτικό σχέδιο που σχετίζεται με τον Jared Kushner, γαμπρό του Ντόναλντ Τραμπ. Το project έχει προκαλέσει αντιδράσεις γύρω από περιβαλλοντικά ζητήματα, τη χρήση γης, τις διαδικασίες παραχώρησης και γενικότερα τον τρόπο με τον οποίο προωθούνται μεγάλες επενδύσεις στην αλβανική ακτογραμμή.

Στην πορεία, ωστόσο, οι κινητοποιήσεις απέκτησαν ευρύτερο πολιτικό χαρακτήρα.

Στους δρόμους των Τιράνων έχουν ακουστεί πλέον ανοιχτά συνθήματα που ζητούν την παραίτηση του Έντι Ράμα.

Αυτό σημαίνει ότι οι λογαριασμοί που έκλεισαν ή περιορίστηκαν δεν δημοσίευαν απλώς περιβαλλοντικό περιεχόμενο. Αποτελούσαν σε αρκετές περιπτώσεις τμήμα ενός ψηφιακού δικτύου μέσα από το οποίο μεταδίδονταν εικόνες, βίντεο και πληροφορίες από ένα ενεργό αντικυβερνητικό κίνημα.

Το παράξενο μοτίβο των καταγγελιών copyright

Ένα από τα σοβαρότερα στοιχεία της υπόθεσης είναι ο τρόπος με τον οποίο φαίνεται ότι ξεκίνησαν τα προβλήματα σε ορισμένους λογαριασμούς.

Ακτιβιστές καταγγέλλουν ότι πριν από την τελική απενεργοποίηση είχαν δεχθεί επανειλημμένες αναφορές για υποτιθέμενες παραβιάσεις πνευματικών δικαιωμάτων. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες, ορισμένες από αυτές τις καταγγελίες αφορούσαν ακόμη και βίντεο που οι ίδιοι υποστήριζαν ότι είχαν δημιουργήσει.

Το μοτίβο που περιγράφεται είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, αρχικά εμφανίζονται αναφορές copyright, στη συνέχεια αφαιρείται περιεχόμενο ή επιβάλλονται περιορισμοί, και τελικά ο λογαριασμός μπορεί να οδηγηθεί σε αναστολή. Εάν επιβεβαιωθεί ότι μεγάλος αριθμός λογαριασμών δέχθηκε οργανωμένα παρόμοιες αναφορές, τότε το ζήτημα ξεφεύγει από ένα απλό τεχνικό σφάλμα.

Θα σήμαινε ότι οι μηχανισμοί προστασίας πνευματικών δικαιωμάτων μιας παγκόσμιας πλατφόρμας μπορούν να μετατραπούν σε εργαλείο πολιτικής φίμωσης μέσω οργανωμένου mass reporting.

Καταγγελίες ακόμη και για πληρωμένη στόχευση

Η υπόθεση γίνεται ακόμη πιο σκοτεινή από στοιχεία που επικαλείται η οργάνωση Repro Uncensored, η οποία ασχολείται με περιπτώσεις ψηφιακής λογοκρισίας και ανάκτησης λογαριασμών. Σύμφωνα με όσα έχουν δημοσιοποιηθεί, υπήρχαν λογαριασμοί που είχαν δεχθεί μεγάλο αριθμό αναφορών πριν απενεργοποιηθούν.

Ακόμη σοβαρότερος είναι ο ισχυρισμός ότι σε μία περίπτωση εντοπίστηκαν στοιχεία σύμφωνα με τα οποία άτομο που πραγματοποιούσε αναφορές εναντίον ακτιβιστών φέρεται να είχε λάβει περίπου 1.800 δολάρια σε κρυπτονόμισμα για σχετική δραστηριότητα.

Το συγκεκριμένο στοιχείο χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Ακόμη και εάν η πληρωμή επιβεβαιωθεί πλήρως, δεν έχει αποδειχθεί δημόσια ποιος βρισκόταν πίσω από αυτήν. Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής τεκμηριωμένη σύνδεση της πληρωμής με την κυβέρνηση Ράμα.

Αυτό όμως δεν ακυρώνει το βασικό ερώτημα εάν πράγματι υπήρξε χρηματοδοτούμενη επιχείρηση μαζικών αναφορών, ποιος την οργάνωσε και ποιος είχε συμφέρον να εξαφανιστούν συγκεκριμένοι λογαριασμοί;

Ο Ράμα αρνείται κυβερνητική εμπλοκή

Η αντιπολίτευση και ακτιβιστές έχουν στρέψει τα πυρά τους προς την κυβέρνηση. Ο Έντι Ράμα απορρίπτει τους ισχυρισμούς ότι η κυβέρνησή του βρίσκεται πίσω από το κλείσιμο των λογαριασμών. Και αυτό είναι σημαντικό να καταγραφεί καθαρά.

Μέχρι στιγμής δεν έχει παρουσιαστεί δημόσια απόδειξη ότι ο Ράμα ή κάποια υπηρεσία της αλβανικής κυβέρνησης έδωσε εντολή στη Meta να απενεργοποιήσει τους συγκεκριμένους λογαριασμούς. Επομένως, η φράση «ο Ράμα έκλεισε τους λογαριασμούς» δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως γεγονός.

Το ερευνητικό ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού στο εάν υπήρξε οργανωμένη κατάχρηση των συστημάτων αναφοράς της Meta και, εφόσον υπήρξε, ποιος κρύβεται πίσω από αυτή.

Η υπόθεση φτάνει στις Βρυξέλλες

Οι μαζικές αναστολές προκάλεσαν αντίδραση και εκτός Αλβανίας. Το European Democratic Party ζήτησε επίσημες εξηγήσεις από τη Meta σχετικά με την αναστολή λογαριασμών αντιπολιτευόμενων προσώπων και σελίδων που κάλυπταν τις κινητοποιήσεις.

Στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον το ερώτημα εάν το κύμα αποκλεισμών προήλθε από οργανωμένες ψευδείς αναφορές ή συντονισμένη ψηφιακή επίθεση. Παράλληλα, ο ευρωβουλευτής Sandro Gozi ζήτησε να υπάρξει λογοδοσία και ενημέρωση σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Το ζήτημα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο επειδή η Αλβανία βρίσκεται σε διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Μια υπόθεση στην οποία πολιτικές φωνές μπορούν να εξαφανιστούν μαζικά από τις μεγαλύτερες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης δεν αφορά μόνο την εσωτερική αντιπαράθεση στα Τίρανα. Αφορά τις ίδιες τις δημοκρατικές προϋποθέσεις με τις οποίες μια υποψήφια προς ένταξη χώρα πλησιάζει την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το μεγάλο πρόβλημα της εξουσίας των ψηφιακών πλατφορμών

Πέρα από τον Ράμα και την Αλβανία, η συγκεκριμένη υπόθεση αποκαλύπτει ένα πολύ ευρύτερο πρόβλημα.

Ένα μεγάλο μέρος του δημόσιου πολιτικού διαλόγου έχει μεταφερθεί σε ιδιωτικές ψηφιακές πλατφόρμες.

Το Instagram, το Facebook και τα υπόλοιπα κοινωνικά δίκτυα δεν αποτελούν πλέον απλώς χώρους δημοσίευσης φωτογραφιών και προσωπικών απόψεων. Για πολιτικά κινήματα, ανεξάρτητους δημοσιογράφους και ακτιβιστές αποτελούν βασικές υποδομές επικοινωνίας.

Όταν ένας λογαριασμός με δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιάδες ακολούθους εξαφανίζεται μέσα σε λίγα λεπτά, ο ιδιοκτήτης του χάνει ουσιαστικά τη δυνατότητα άμεσης επικοινωνίας με ένα μεγάλο μέρος του κοινού του.

Και όταν αυτό συμβαίνει ταυτόχρονα σε πολλούς λογαριασμούς που εκφράζουν παρόμοια πολιτική θέση, τότε γεννάται αναπόφευκτα ζήτημα δημοκρατίας και διαφάνειας.

Η τεχνητή νοημοσύνη και το αυτοματοποιημένο moderation

Υπάρχει όμως και μία λιγότερο εντυπωσιακή, αλλά απολύτως πιθανή εξήγηση. Τα μεγάλα κοινωνικά δίκτυα διαχειρίζονται τεράστιο όγκο περιεχομένου μέσω αυτοματοποιημένων συστημάτων.

Αν ένας λογαριασμός δεχθεί μεγάλο αριθμό αναφορών μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα, τα συστήματα ασφαλείας μπορεί να τον χαρακτηρίσουν αυτομάτως ύποπτο.

Αυτό δημιουργεί μια νέα μορφή ευπάθειας. Δεν χρειάζεται απαραίτητα κάποιος να ελέγχει τη Meta για να φιμώσει έναν αντίπαλο. Μπορεί να αρκεί να γνωρίζει πώς λειτουργούν οι αυτοματοποιημένοι μηχανισμοί της.

Με αρκετούς λογαριασμούς, οργανωμένες αναφορές και σωστό χρονισμό, ένας κακόβουλος παράγοντας μπορεί θεωρητικά να προκαλέσει αυτόματες κυρώσεις σε πραγματικούς χρήστες.

Ακριβώς γι’ αυτό απαιτείται πλήρης έρευνα από τη Meta.

Το project Κούσνερ στο βάθος της κρίσης

Η παρουσία του ονόματος του Jared Kushner προσθέτει ακόμη μία διάσταση. Το μεγάλο τουριστικό σχέδιο που συνδέεται με τον Αμερικανό επιχειρηματία έχει προκαλέσει αντιδράσεις στην Αλβανία και έχει βρεθεί στο επίκεντρο συζητήσεων σχετικά με το περιβάλλον, την ακτογραμμή, τις επενδύσεις και τη διαχείριση δημόσιου ή αμφισβητούμενου χώρου.

Δεν υπάρχει στοιχείο που να συνδέει τον Kushner με το κλείσιμο των λογαριασμών.

Η σύνδεση είναι διαφορετική η αντίθεση στο συγκεκριμένο επενδυτικό σχέδιο αποτέλεσε έναν από τους καταλύτες του κινήματος μέσα από το οποίο αναδείχθηκαν αρκετές από τις ψηφιακές φωνές που σήμερα καταγγέλλουν αποκλεισμό. Έτσι, ένα θέμα που ξεκίνησε ως διαμάχη γύρω από ένα μεγάλο τουριστικό project μετατρέπεται σταδιακά σε υπόθεση με πολύ ευρύτερες πολιτικές προεκτάσεις.

Το κρίσιμο ερώτημα που παραμένει αναπάντητο

Μέχρι στιγμής μπορούμε να πούμε με σχετική ασφάλεια ότι λογαριασμοί που συνδέονταν με τις κινητοποιήσεις έκλεισαν ή περιορίστηκαν, ότι αρκετοί επηρεάστηκαν σε πολύ κοντινό χρονικό διάστημα και ότι το θέμα προκάλεσε πλέον πολιτική αντίδραση σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Αυτό που δεν μπορούμε ακόμη να πούμε είναι ποιος ευθύνεται.

Υπάρχουν τρία βασικά ενδεχόμενα: Να πρόκειται για αστοχία των συστημάτων moderation της Meta, να υπήρξε οργανωμένη επιχείρηση μαζικών αναφορών από ιδιώτες ή οργανωμένα δίκτυα, ή να υπάρχει πολιτική παρέμβαση που μέχρι σήμερα δεν έχει αποδειχθεί.

Το τρίτο ενδεχόμενο είναι και το σοβαρότερο, αλλά ακριβώς γι’ αυτό απαιτεί αποδείξεις.

Η ψηφιακή ελευθερία είναι πλέον πραγματική πολιτική ελευθερία

Η υπόθεση της Αλβανίας δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί επιπόλαια. Στον 21ο αιώνα η ελευθερία του λόγου δεν κρίνεται μόνο από το εάν μια κυβέρνηση επιτρέπει μια συγκέντρωση στην πλατεία. Κρίνεται και από το εάν ο πολίτης μπορεί να μεταδώσει τι συμβαίνει σε αυτή την πλατεία.

Οι μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες έχουν αποκτήσει τέτοια ισχύ ώστε μια απόφαση ενός αυτοματοποιημένου συστήματος μπορεί μέσα σε δευτερόλεπτα να εξαφανίσει χρόνια δουλειάς, ένα πολιτικό δίκτυο ή ένα μέσο επικοινωνίας με εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους.

Γι’ αυτό η Meta οφείλει να δώσει συγκεκριμένες απαντήσεις.

• Πόσοι λογαριασμοί έκλεισαν;
• Για ποιους ακριβώς λόγους;
• Πόσοι επανήλθαν;
• Υπήρξε κύμα συντονισμένων αναφορών;
• Από ποιους λογαριασμούς προέρχονταν;
• Και κυρίως υπήρξε οποιαδήποτε επικοινωνία κρατικού ή πολιτικού φορέα σχετικά με τους λογαριασμούς που τελικά απενεργοποιήθηκαν;

Μέχρι να δοθούν αυτές οι απαντήσεις, οποιαδήποτε κατηγορία περί άμεσης κυβερνητικής εντολής παραμένει αναπόδεικτη. Το ίδιο όμως ισχύει και για την προσπάθεια να παρουσιαστεί η υπόθεση ως ένα απλό «τεχνικό πρόβλημα».

Όταν δεκάδες φωνές που καλύπτουν το ίδιο πολιτικό κίνημα σιωπούν σχεδόν ταυτόχρονα, η σύμπτωση δικαιολογημένα προκαλεί ερωτήματα. Και σε μια δημοκρατία, τα ερωτήματα αυτά δεν πρέπει να διαγράφονται μαζί με τους λογαριασμούς.

Πηγές

• Citizens.al – Έρευνα για το ταυτόχρονο κλείσιμο και τους περιορισμούς λογαριασμών που κάλυπταν τη «Flamingo Revolution».
• European Democratic Party – Παρέμβαση και αίτημα προς τη Meta για εξηγήσεις σχετικά με τις αναστολές.
• BalkanWeb / News24 – Ρεπορτάζ για τους αποκλεισμούς, τον Agron Shehaj και την παρέμβαση του ευρωβουλευτή Sandro Gozi.
• Brussels Signal – Ρεπορτάζ για τις αναστολές λογαριασμών ακτιβιστών, δημοσιογράφων και αντιπολιτευόμενων προσώπων και τις ευρωπαϊκές αντιδράσεις.
• UA News – Διεθνής κάλυψη της υπόθεσης και των αποκλεισμών λογαριασμών που συνδέονται με τις διαδηλώσεις.
• eTurboNews – Στοιχεία για τη σύνδεση των κινητοποιήσεων με το μεγάλο τουριστικό project που σχετίζεται με τον Jared Kushner.