Τραμπ – Ιράν: Νέο πλήγμα στη διπλωματία μετά την ακύρωση αποστολής των ΗΠΑ στο Πακιστάν

Η αμερικανοϊρανική διπλωματία δέχθηκε νέο σοβαρό πλήγμα, την ώρα που η Μέση Ανατολή παραμένει παγιδευμένη ανάμεσα σε μια εύθραυστη εκεχειρία, την ενεργειακή ασφυξία στο Στενό του Ορμούζ και την ανοιχτή δυσπιστία ανάμεσα στην Ουάσινγκτον και την Τεχεράνη.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ακύρωσε το προγραμματισμένο ταξίδι δύο κορυφαίων απεσταλμένων του στην Ισλαμαμπάντ, του ειδικού απεσταλμένου Στιβ Γουίτκοφ και του Τζάρεντ Κούσνερ, οι οποίοι επρόκειτο να μεταβούν στο Πακιστάν στο πλαίσιο των προσπαθειών για αναβίωση των διαπραγματεύσεων με το Ιράν. Η απόφαση ελήφθη λίγο μετά την αναχώρηση του Ιρανού υπουργού Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί από την πακιστανική πρωτεύουσα, έπειτα από συνομιλίες με την πολιτική και στρατιωτική ηγεσία του Πακιστάν.

Η ακύρωση δεν είναι απλώς μια διαδικαστική εμπλοκή. Είναι πολιτικό σήμα. Δείχνει ότι η Ουάσινγκτον θεωρεί πως η Τεχεράνη είτε δεν έχει ενιαία γραμμή είτε δεν είναι έτοιμη να μπει σε ουσιαστική διαπραγμάτευση υπό τους όρους που θέτει η αμερικανική πλευρά.

Η ανάρτηση Τραμπ και το μήνυμα πίεσης προς την Τεχεράνη

Ο Τραμπ, με ανάρτησή του στο Truth Social, υποστήριξε ότι ακύρωσε το ταξίδι επειδή, όπως είπε, έχει χαθεί πολύς χρόνος σε μετακινήσεις και επειδή υπάρχει «τεράστια εσωτερική διαμάχη και σύγχυση» στην ιρανική ηγεσία. Σύμφωνα με το Reuters, ο Αμερικανός πρόεδρος έγραψε ότι «κανείς δεν ξέρει ποιος είναι υπεύθυνος» και πρόσθεσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες «έχουν όλα τα χαρτιά», ενώ το Ιράν «κανένα».

Το ίδιο μήνυμα επανέλαβε και σε δηλώσεις του στο Fox News, λέγοντας ότι δεν θα στείλει ξανά ανθρώπους του σε πολύωρες πτήσεις για συνομιλίες που, κατά την εκτίμησή του, δεν οδηγούν πουθενά. Η φράση του ότι η Τεχεράνη «μπορεί να καλέσει όποτε θέλει» συμπυκνώνει τη νέα αμερικανική στάση: Η Ουάσινγκτον δεν εμφανίζεται διατεθειμένη να κυνηγήσει τη διαπραγμάτευση, αλλά να περιμένει το Ιράν να κάνει την επόμενη κίνηση.

Παράλληλα, ο Τραμπ φέρεται να είπε στο Axios ότι η ακύρωση της αποστολής δεν σημαίνει απαραίτητα επανεκκίνηση του πολέμου. Η διατύπωση αυτή αφήνει ανοιχτό ένα στενό παράθυρο διπλωματίας, αλλά υπό συνθήκες σκληρής πίεσης και χωρίς άμεσο μηχανισμό επαφής.

Η αποστολή Αραγτσί στην Ισλαμαμπάντ και ο ρόλος του Πακιστάν

Νωρίτερα, ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί είχε μεταβεί στην Ισλαμαμπάντ, όπου συναντήθηκε με τον Πακιστανό πρωθυπουργό Σεχμπάζ Σαρίφ και κορυφαίους αξιωματούχους. Η επίσκεψη εντασσόταν στην προσπάθεια του Πακιστάν να λειτουργήσει ως μεσολαβητής σε μια σύγκρουση που έχει προκαλέσει σοβαρή αναστάτωση στις αγορές ενέργειας και έχει μετατρέψει το Στενό του Ορμούζ σε σημείο παγκόσμιου συναγερμού.

Η Τεχεράνη, ωστόσο φρόντισε να χαμηλώσει τις προσδοκίες. Ιρανικές πηγές είχαν ξεκαθαρίσει ότι η επίσκεψη Αραγτσί στο Πακιστάν αφορούσε επαφές με την πακιστανική πλευρά και όχι απευθείας συνάντηση με εκπροσώπους των ΗΠΑ. Το γεγονός αυτό υπονόμευσε από νωρίς το αμερικανικό αφήγημα περί πιθανής επανεκκίνησης των συνομιλιών. Μετά τις επαφές του, ο Αραγτσί χαρακτήρισε τις συνομιλίες του «πολύ καρποφόρες», αλλά ταυτόχρονα αμφισβήτησε κατά πόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι πραγματικά σοβαρές ως προς τη διπλωματία. Σύμφωνα με το Reuters, ο Ιρανός υπουργός αναχώρησε στη συνέχεια για το Ομάν, γεγονός που δείχνει ότι η Τεχεράνη συνεχίζει να κινείται μέσω περιφερειακών διαύλων, αποφεύγοντας προς το παρόν την άμεση αντιπαράθεση στο τραπέζι με την Ουάσινγκτον.

Το αδιέξοδο πίσω από τις δημόσιες δηλώσεις

Πίσω από τις ανακοινώσεις και τις αναρτήσεις, το βασικό αδιέξοδο παραμένει αμετάβλητο. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ζητούν από το Ιράν ουσιαστικές και επαληθεύσιμες δεσμεύσεις για το πυρηνικό του πρόγραμμα, ενώ η Τεχεράνη απορρίπτει αυτό που παρουσιάζει ως αμερικανικές «μαξιμαλιστικές απαιτήσεις».

Το Ιράν επιμένει ότι οι θέσεις του πρέπει να αντιμετωπιστούν στο πλαίσιο ενός συνολικού τερματισμού του πολέμου, όχι ως μονομερής υποχώρηση. Η Ουάσινγκτον, αντίθετα εμφανίζεται να θεωρεί ότι η πίεση στο πεδίο, οι κυρώσεις, ο περιορισμός των ιρανικών εξαγωγών και η ενεργειακή απομόνωση της Τεχεράνης δημιουργούν συνθήκες υπεροχής. Αυτή η ασυμμετρία αντιλήψεων είναι η καρδιά του προβλήματος. Η μία πλευρά μιλά για «δίκαιο πλαίσιο» τερματισμού της σύγκρουσης. Η άλλη μιλά για πίεση μέχρι να γίνει το τηλεφώνημα. Αν δεν βρεθεί ενδιάμεσος μηχανισμός, η εκεχειρία μπορεί να μείνει χωρίς πολιτικό περιεχόμενο.

Το Στενό του Ορμούζ ως μοχλός παγκόσμιας πίεσης

Η κρίση δεν περιορίζεται στο διπλωματικό πεδίο. Το Στενό του Ορμούζ, από όπου περνά κανονικά περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων αποστολών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου, έχει μετατραπεί σε κεντρικό εργαλείο πίεσης. Το Reuters αναφέρει ότι η σύγκρουση έχει διαταράξει το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου μέσω του Ορμούζ, προκαλώντας αύξηση των τιμών και ανησυχίες για την παγκόσμια οικονομία. Η σημασία του Ορμούζ δεν είναι μόνο ενεργειακή. Είναι γεωστρατηγική. Όποιος ελέγχει ή απειλεί την ομαλή ροή από αυτό το στενό πέρασμα, επηρεάζει άμεσα την Ευρώπη, την Ασία, τις αγορές, τις μεταφορές και τον πληθωρισμό. Σε έναν κόσμο ήδη πιεσμένο από υψηλό κόστος ενέργειας, διαταραχές στις εφοδιαστικές αλυσίδες και γεωπολιτική αστάθεια, κάθε νέα ένταση στον Περσικό Κόλπο λειτουργεί πολλαπλασιαστικά.

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία που επικαλούνται διεθνή μέσα, η αβεβαιότητα για τις ειρηνευτικές συνομιλίες και οι διαταραχές στην περιοχή έχουν ήδη ωθήσει ανοδικά τις τιμές του Brent. Η αγορά δεν αντιδρά μόνο σε όσα συμβαίνουν, αλλά κυρίως σε όσα φοβάται ότι μπορεί να ακολουθήσουν.

Η εκεχειρία υπάρχει, αλλά δεν αρκεί

Η σύγκρουση βρίσκεται τυπικά υπό καθεστώς εκεχειρίας, όμως η εκεχειρία χωρίς πολιτική συμφωνία είναι περισσότερο ανάπαυλα παρά λύση. Οι προηγούμενες προσπάθειες συνομιλιών στο Πακιστάν δεν παρήγαγαν ουσιαστικό αποτέλεσμα, ενώ η νέα ακύρωση της αμερικανικής αποστολής επιβεβαιώνει ότι το διπλωματικό έδαφος παραμένει εξαιρετικά ασταθές.

Η επανέναρξη διεθνών πτήσεων από το αεροδρόμιο Ιμάμη Χομεϊνί στην Τεχεράνη, όπως μεταδόθηκε από ιρανικά μέσα και αναφέρθηκε σε διεθνή ρεπορτάζ, δείχνει μια προσπάθεια επιστροφής σε περιορισμένη κανονικότητα. Όμως η πραγματικότητα παραμένει σκληρή: Όσο ο εναέριος χώρος, οι θαλάσσιες οδοί και οι πετρελαϊκές ροές επηρεάζονται από τον κίνδυνο στρατιωτικής κλιμάκωσης, η περιοχή δεν μπορεί να θεωρηθεί σταθερή.

Η Τεχεράνη επιδιώκει να δείξει ότι δεν είναι απομονωμένη και ότι διαθέτει περιφερειακά κανάλια μέσω Πακιστάν, Ομάν και ενδεχομένως άλλων μεσολαβητών. Η Ουάσινγκτον, από την πλευρά της, επιχειρεί να εμφανιστεί ως η πλευρά που έχει την πρωτοβουλία και δεν θα σπαταλήσει πολιτικό κεφάλαιο σε συνομιλίες χωρίς αποτέλεσμα.

Το Πακιστάν στο κέντρο μιας δύσκολης εξίσωσης

Το Πακιστάν βρίσκεται σε λεπτή θέση. Ως μεσολαβητής, προσπαθεί να εμφανιστεί ως δύναμη σταθεροποίησης σε μια κρίση που απειλεί να ξεφύγει από τον έλεγχο. Η γεωγραφική του θέση, οι σχέσεις του με την Τεχεράνη, οι δίαυλοι με την Ουάσινγκτον και η ανάγκη του να αποφύγει περαιτέρω ανάφλεξη στην ευρύτερη περιοχή το καθιστούν αναγκαίο συνομιλητή.

Όμως η μεσολάβηση έχει όρια όταν τα δύο βασικά μέρη δεν συμφωνούν ούτε στο πλαίσιο της συζήτησης. Το Ιράν θέλει έμμεση διαβούλευση και αναγνώριση των δικών του όρων. Οι ΗΠΑ ζητούν σαφή ανταπόκριση και εγκατάλειψη του πυρηνικού όπλου με τρόπο επαληθεύσιμο. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο γραμμές, η Ισλαμαμπάντ προσπαθεί να κρατήσει ανοικτό έναν διάδρομο επικοινωνίας που μπορεί να κλείσει ανά πάσα στιγμή.

Η μεγάλη εικόνα για τη Μέση Ανατολή

Η ακύρωση της αποστολής Γουίτκοφ και Κούσνερ είναι σύμπτωμα μιας βαθύτερης πραγματικότητας. Η Μέση Ανατολή βρίσκεται ξανά σε φάση όπου η διπλωματία δεν έχει πεθάνει, αλλά κινείται υπό την απειλή των όπλων, της ενέργειας και των αγορών. Η Ουάσινγκτον θέλει να εξαναγκάσει το Ιράν σε παραχωρήσεις. Η Τεχεράνη θέλει να αποφύγει την εικόνα της υποχώρησης. Το Πακιστάν και το Ομάν επιχειρούν να αποτρέψουν την πλήρη κατάρρευση των επαφών. Οι αγορές κοιτούν το Ορμούζ. Οι περιφερειακές δυνάμεις μετρούν τις αποστάσεις τους. Και ο υπόλοιπος κόσμος αντιλαμβάνεται, για ακόμη μία φορά, ότι ένα στενό θαλάσσιο πέρασμα μπορεί να επηρεάσει τις τιμές, την ανάπτυξη και την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.

Για την Ελλάδα και την Ευρώπη, η κρίση δεν είναι μακρινή. Κάθε αναταραχή στις ενεργειακές ροές της Μέσης Ανατολής φτάνει αργά ή γρήγορα στις τιμές των καυσίμων, στο κόστος μεταφοράς, στη βιομηχανία και στους οικογενειακούς προϋπολογισμούς. Η γεωπολιτική δεν μένει στους χάρτες. Περνά από τα λιμάνια, τα διυλιστήρια, τα ράφια και τους λογαριασμούς.

Η ακύρωση του ταξιδιού των Αμερικανών απεσταλμένων στην Ισλαμαμπάντ δεν κλείνει οριστικά την πόρτα της διπλωματίας, αλλά δείχνει πόσο στενό έχει γίνει το πέρασμα προς μια συμφωνία. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η αμερικανική πίεση. Από την άλλη, η ιρανική άρνηση να εμφανιστεί υποταγμένη. Ανάμεσά τους, το Πακιστάν, το Ομάν, το Στενό του Ορμούζ και μια παγκόσμια οικονομία που παρακολουθεί με αγωνία. Σε τέτοιες κρίσεις, η ειρήνη δεν χάνεται πάντα με έναν πυροβολισμό. Μερικές φορές χάνεται όταν ακυρώνεται ένα ταξίδι.