Τα μυστήρια της Αγίας Σοφίας: Ιστορία, θρύλοι και η μνήμη της Ρωμιοσύνης

Η Αγία Σοφία ως ιδέα, όχι απλώς ως κτίσμα

Η Αγία Σοφία δεν είναι απλώς ένα από τα μεγαλύτερα αρχιτεκτονικά επιτεύγματα της ανθρωπότητας. Είναι ένα σύμβολο που ξεπερνά την πέτρα, τον χρόνο και τις αυτοκρατορίες. Για τον Ελληνισμό και τη Ρωμιοσύνη, η Αγία Σοφία υπήρξε ορατή απόδειξη ότι η πίστη, η τέχνη και η αυτοκρατορική συνείδηση μπορούν να συνυπάρξουν.

Γι’ αυτό και γύρω της γεννήθηκαν μύθοι. Όχι από άγνοια, αλλά από ανάγκη μνήμης.

Ο Ιουστινιανός και το «Νενίκηκά σε, Σολομών»

Όταν ο Ιουστινιανός εγκαινίασε τον ναό το 537 μ.Χ., δεν οικοδόμησε απλώς έναν καθεδρικό. Οικοδόμησε ένα θεολογικό και πολιτικό μήνυμα ισχύος. Ο τρούλος, που μοιάζει να αιωρείται στο φως, δεν ήταν τεχνικό τέχνασμα. Ήταν δήλωση: Η Βασιλεύουσα είναι το κέντρο του κόσμου.

Από εκεί ξεκινά και ο πρώτος «μύθος»: Ότι ο ναός ξεπερνά τα ανθρώπινα μέτρα. Στην πραγματικότητα, τα ξεπερνά με ανθρώπινη ιδιοφυΐα.

Όμως το όραμα αυτό δεν γεννήθηκε στο κενό. Εδράζεται στην κοσμοϊστορική απόφαση του Κωνσταντίνος ο Μέγας, ο οποίος ίδρυσε την Κωνσταντινούπολη ως νέα Ρώμη και έθεσε τα θεμέλια της χριστιανικής αυτοκρατορίας. Η πρώτη Αγία Σοφία, επί Κωνσταντίνου και των διαδόχων του, εξέφρασε τη μετάβαση από τη ρωμαϊκή ειδωλολατρία στη χριστιανική οικουμενικότητα.

Ο Ιουστινιανός δεν αντέγραψε τον Κωνσταντίνο ολοκλήρωσε το όραμά του. Αν ο Κωνσταντίνος έδωσε στον Χριστιανισμό πολιτειακή υπόσταση, ο Ιουστινιανός του έδωσε αρχιτεκτονική αιωνιότητα. Η Αγία Σοφία έγινε έτσι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον ιδρυτή της Νέας Ρώμης και τον αυτοκράτορα που την ανύψωσε σε πνευματικό και αυτοκρατορικό κέντρο της Οικουμένης.

Ο Δακρύζων Κίονας: Θαύμα ή φυσικό φαινόμενο;

Ο γνωστός «ιδρώτας» σε έναν από τους κίονες της Αγίας Σοφίας τροφοδότησε για αιώνες ιστορίες θαυμάτων. Η επιστήμη μιλά για υγρασία από το υπέδαφος και συμπύκνωση. Όμως για τους πιστούς της εποχής, το φαινόμενο αυτό μετατράπηκε σε σύμβολο θείας παρουσίας.

Δεν πρόκειται για απάτη. Πρόκειται για τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες μεταφράζουν το ανεξήγητο σε νόημα.

Υπόγειες στοές και δεξαμενές: Η αλήθεια κάτω από το έδαφος

Η Αγία Σοφία δεν στέκεται μόνη της. Εντάσσεται σε ένα τεράστιο βυζαντινό υδραυλικό σύστημα, με δεξαμενές και υπόγειες κατασκευές που εξασφάλιζαν τη λειτουργία της Πόλης.

Δεν υπάρχουν αποδείξεις για:

• Μυστικά τούνελ διαφυγής αυτοκρατόρων

• Κρυμμένους θησαυρούς

• Υπόγεια «μυστικιστικά κέντρα»

Υπάρχει όμως κάτι πιο εντυπωσιακό: Κρατική οργάνωση και τεχνογνωσία χιλίων πεντακοσίων ετών πριν.

Ο θρύλος του μαρμαρωμένου ιερέα

Ο πιο φορτισμένος θρύλος λέει ότι, τη στιγμή της Άλωσης, ένας ιερέας χάθηκε μέσα σε τοίχο του ναού και θα εμφανιστεί ξανά όταν η Αγία Σοφία λειτουργηθεί ξανά χριστιανικά.

Ιστορικά, δεν υπάρχει καμία σύγχρονη μαρτυρία του 1453. Ο θρύλος εμφανίζεται μεταγενέστερα. Όμως η αξία του δεν είναι ιστορική. Είναι εθνική και πνευματική.

Εκφράζει την άρνηση του Γένους να δεχτεί την οριστική ήττα. Είναι η Ρωμιοσύνη που επιμένει.

Μωσαϊκά, φως και θεολογία

Τα μωσαϊκά της Αγίας Σοφίας δεν είναι διακόσμηση. Είναι θεολογική γλώσσα. Το φως που εισέρχεται από τον τρούλο δεν φωτίζει απλώς τον χώρο. Υποδηλώνει το άκτιστο φως, τη θεία παρουσία.

Όταν τα μωσαϊκά καλύφθηκαν και αργότερα αποκαλύφθηκαν, γεννήθηκαν μύθοι περί «θαυματουργής επανεμφάνισης». Η αλήθεια είναι πιο απλή αλλά εξίσου συγκλονιστική: Η μνήμη δεν εξαφανίστηκε, απλώς καλύφθηκε.

Γιατί οι μύθοι της Αγίας Σοφίας επιβιώνουν

Οι μύθοι της Αγίας Σοφίας δεν είναι προϊόντα δεισιδαιμονίας. Είναι προϊόντα:

• Τραύματος

• Απώλειας

• Ιστορικής συνέχειας

Όταν ένα σύμβολο αφαιρείται βίαια από έναν λαό, εκείνος το διατηρεί μέσα από τον λόγο, τον θρύλο και την παράδοση.

Η Αγία Σοφία σήμερα: Μνήμη και ευθύνη

Η σύγχρονη εργαλειοποίηση της Αγίας Σοφίας δεν αναιρεί τη σημασία της. Αντιθέτως, την επιβεβαιώνει. Όσο το μνημείο παραμένει στο επίκεντρο συγκρούσεων, τόσο αποδεικνύεται ότι δεν είναι απλώς ένα κτίριο, αλλά ένα ζωντανό σύμβολο ιστορίας και ταυτότητας.

Τα «μυστήρια της Αγίας Σοφίας» δεν είναι ψευδαισθήσεις. Είναι στρώματα μνήμης.

Δεν χρειάζεται να πιστέψει κανείς σε θαύματα για να καταλάβει τη σημασία της. Αρκεί να κατανοήσει ότι:

Η Αγία Σοφία είναι η πέτρα πάνω στην οποία αποτυπώθηκε η διαχρονία του Ελληνισμού.

Και όσο αυτή η μνήμη παραμένει ζωντανή, κανένας θόλος, καμία αυτοκρατορία και κανένα καθεστώς δεν μπορεί να την εξαφανίσει.