Ευρώπη χωρίς φθηνή ενέργεια: Θα αντέξει η οικονομία και τι σημαίνει για Νότια Ευρώπη και Ελλάδα

Η Ευρώπη έμαθε με τον δύσκολο τρόπο ότι η «φθηνή ενέργεια» δεν είναι δεδομένο, αλλά προϊόν γεωπολιτικής ισορροπίας. Από το 2022 και μετά, η ήπειρος πέρασε από την εποχή της αφθονίας στην εποχή της ανασφάλειας: Νέο μίγμα προμηθειών, νέα ρίσκα, νέες τιμές. Ακόμη κι όταν οι τιμές δείχνουν να σταθεροποιούνται, παραμένουν υψηλότερες από τα προ-κρίσης επίπεδα, κάτι που αποτυπώνεται και στα στοιχεία της Eurostat για τις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν «θα επιβιώσει» η Ευρώπη. Το ερώτημα είναι με τι κόστος ανταγωνιστικότητας, κοινωνικής συνοχής και στρατηγικής αυτονομίας — και πώς αυτό μεταφράζεται ειδικά για τη Νότια Ευρώπη και την Ελλάδα, που βρίσκονται στη γραμμή επαφής ενέργειας, δικτύων και γεωπολιτικών εντάσεων.

Η «νέα κανονικότητα»: Σταθεροποίηση δεν σημαίνει επιστροφή στη φθηνή ενέργεια

Η ευρωπαϊκή αγορά ηλεκτρισμού και καυσίμων μπορεί να δείχνει πιο «ήρεμη» σε σχέση με το σοκ, όμως αυτό δεν ισοδυναμεί με επιστροφή στην παλιά κατάσταση. Οι μέσες τιμές για νοικοκυριά στην ΕΕ σταθεροποιήθηκαν στο β’ εξάμηνο 2024, αλλά παραμένουν «πάνω» από την προ-2022 πραγματικότητα.

Γιατί η φθηνή ενέργεια δεν επιστρέφει εύκολα

• Η αντικατάσταση ρωσικών ροών με LNG και νέους αγωγούς συνεπάγεται κόστος και εξάρτηση από παγκόσμιες τιμές.

• Οι επενδύσεις σε δίκτυα, αποθήκευση και ΑΠΕ απαιτούν χρόνο και κεφάλαιο.

• Η ενέργεια γίνεται πεδίο στρατηγικής αντιπαράθεσης, όχι απλό «εμπόρευμα».

Από τη ρωσική εξάρτηση στη διαφοροποίηση: Το REPowerEU και τα όριά του

Το REPowerEU διακηρύσσει τον στόχο: Ταχεία μείωση της εξάρτησης από ρωσικά ορυκτά καύσιμα, εξοικονόμηση ενέργειας, επιτάχυνση ΑΠΕ, διαφοροποίηση προμηθειών.

Το κρυφό δίλημμα της Ευρώπης

Η διαφοροποίηση ενισχύει την ασφάλεια, αλλά μπορεί να δημιουργήσει άλλη εξάρτηση: Από διεθνείς αγορές LNG, από θαλάσσιες οδούς, από τρίτους προμηθευτές. Η Ευρώπη μπορεί να μειώνει την εξάρτηση από έναν παίκτη, αλλά δεν «φεύγει» από την παγκόσμια γεωπολιτική.

Παράλληλα, η IEA καταγράφει μεταβολές στη χρήση φυσικού αερίου στην ΕΕ: Ανάκαμψη στη βιομηχανία σε περιβάλλον χαμηλότερων τιμών σε σχέση με την κορύφωση της κρίσης, αλλά συνολικά επίπεδα που παραμένουν κάτω από το 2019. Αυτό δείχνει πόσο εύθραυστο είναι το «νέο ισοζύγιο» της Ευρώπης.

Νότια Ευρώπη: Όταν το κλίμα συναντά την αγορά και τα δίκτυα

Η Νότια Ευρώπη δεν βιώνει την ενεργειακή πίεση μόνο μέσω λογαριασμών. Τη βιώνει και ως θερμικό φορτίο, ως αιχμή ζήτησης, ως ευαλωτότητα δικτύων, ως πίεση στον τουρισμό και στις μεταφορές.

Καλοκαίρι, αιχμές και «τεστ αντοχής» των δικτύων

Σε περιόδους καύσωνα:

• Εκτοξεύεται η κατανάλωση (κλιματισμός)

• Αυξάνονται οι απώλειες στα δίκτυα

• Κάθε διακοπή ή αστοχία γίνεται πολιτικό ζήτημα

Εδώ, η λύση δεν είναι απλώς περισσότερη παραγωγή. Είναι διασυνδέσεις, αποθήκευση, ευφυή δίκτυα και ικανότητα να μοιράζεται η ισχύς μεταξύ χωρών.

Ελλάδα: Κόμβος, άμυνα και κίνδυνος μόνιμης ακρίβειας

Η Ελλάδα βρίσκεται στο σταυροδρόμι τριών πραγματικοτήτων:

• Είναι κράτος-μέλος της ΕΕ που εξαρτάται από την ευρωπαϊκή αγορά

• Είναι χώρα πρώτης γραμμής σε μια ασταθή γειτονιά

• Εχει δυνατότητα να γίνει ενεργειακός και ηλεκτρικός διάδρομος

Οι διασυνδέσεις ως γεωπολιτικό όπλο

Η κατεύθυνση της Ευρώπης είναι σαφής: Περισσότερα δίκτυα και διασυνδέσεις, όπως αποτυπώνεται στον σχεδιασμό υποδομών της ENTSO-E (TYNDP).  Και στο ελληνικό πεδίο, τα υποθαλάσσια καλώδια και οι μεγάλες ηλεκτρικές συνδέσεις δεν είναι «τεχνικά έργα». Είναι γεωπολιτική πράξη. Η ολοκλήρωση κρίσιμων υποθαλάσσιων έργων (όπως η διασύνδεση με Κρήτη) δείχνει τι σημαίνει στην πράξη ενεργειακή θωράκιση και μείωση ευαλωτότητας.

Πού κρύβεται ο κίνδυνος

Αν η Ευρώπη δεν εξασφαλίσει πραγματικά ανταγωνιστική ενέργεια, η Ελλάδα κινδυνεύει να μείνει:

• Με υψηλό κόστος για νοικοκυριά και ΜμΕ

• Με ακριβή παραγωγή

• Με μεγαλύτερη έκθεση σε εξωτερικές κρίσεις (τιμές LNG, γεωπολιτικές εντάσεις, θαλάσσιες οδοί).

Ποιες είναι οι γεωπολιτικές συνέπειες για την Ευρώπη

Η ενέργεια «σπρώχνει» την πολιτική. Και η πολιτική αλλάζει την οικονομία.

Ανταγωνιστικότητα και αποβιομηχάνιση

Όταν η ενέργεια είναι ακριβή:

• Η βιομηχανία χάνει έδαφος

• Οι επενδύσεις μετακινούνται

• Η κοινωνική ένταση αυξάνεται

Νέοι προμηθευτές, νέα ρίσκα

Η ευρωπαϊκή στροφή σε εναλλακτικές πηγές και αγορές (και η ενίσχυση ροών από τον «Νότιο Διάδρομο») είναι κομμάτι της στρατηγικής διαφοροποίησης.  Όμως κάθε νέα εξάρτηση έχει και το αντίστοιχο πολιτικό τίμημα.

Τι πρέπει να γίνει: Ρεαλιστικές απαντήσεις, όχι ευχές

Για να «αντέξει» η Ευρώπη — και ειδικά η Ελλάδα — χωρίς φθηνή ενέργεια τύπου παρελθόντος, χρειάζεται ένα τρίπτυχο:

1. Διασυνδέσεις και ισχυρά δίκτυα

• Επιτάχυνση έργων μεταφοράς

• Διασυνδέσεις που μειώνουν την απομόνωση της Νότιας Ευρώπης

• Ασφάλεια υποθαλάσσιων υποδομών

2. Αποθήκευση και ευελιξία συστήματος

• Μπαταρίες, αντλησιοταμίευση

• Διαχείριση αιχμών

• Ευφυείς μηχανισμοί αγοράς

3. Κοινωνική θωράκιση και παραγωγική πολιτική

• Προστασία των ευάλωτων

• Στήριξη ΜμΕ

• Σχέδιο για βιομηχανία και αγροτικό τομέα με ενεργειακή λογική

Η Ευρώπη μπορεί να σταθεί χωρίς «φθηνή ενέργεια» όπως την ήξερε — αλλά όχι χωρίς σχέδιο ισχύος. Για τη Νότια Ευρώπη και την Ελλάδα, το διακύβευμα είναι διπλό: Η θα μετατραπεί η γεωγραφία μας σε πλεονέκτημα μέσω δικτύων και στρατηγικών υποδομών, ή θα γίνει μόνιμο σημείο τρωτότητας σε μια εποχή ακριβής ενέργειας.

Γράφει ο Α.Β.

Εξωτερικές πηγές:

• European Commission – REPowerEU
• Council of the EU – REPowerEU plan
• Eurostat – Electricity price statistics
• IEA – Global Energy Review (natural gas)
• ENTSO-E – TYNDP 2024