Η χρήση των επιχειρήσεων στον κυβερνοχώρο σε ένοπλες συγκρούσεις αποτελεί σήμερα πραγματικότητα, όπως αποδεικνύεται από τη σύγκρουση στην Ουκρανία. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, είναι ζωτικής σημασίας να κατανοήσουμε πώς οι ισχύοντες κανόνες του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου μπορούν να εφαρμοστούν στη χρήση τέτοιων επιχειρήσεων που φέρνουν επανάσταση στην έννοια της σύγχρονης σύγκρουσης.
από Anna Calabrese
Το έτος 2022 έχει επανειλημμένα οριστεί από τους εμπειρογνώμονες ως η χρονιά της κυβερνοσύγκρουσης που εξαπολύει η Ρωσία εναντίον της Ουκρανίας, με αύξηση των επιθέσεων κατά 300% σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος, όπως σημειώνει το Εθνικό Κέντρο Συντονισμού Κυβερνοασφάλειας της Ουκρανίας. Οι στόχοι που πλήττονται περισσότερο είναι οι κρίσιμες υποδομές, όπως τα ενεργειακά δίκτυα και τα σιδηροδρομικά συστήματα, όπως έδειξε η επίθεση κατά της Dtek, μιας ιδιωτικής εταιρείας ενέργειας, σε μια στρατηγική κίνηση για την αύξηση της καταστροφικής ισχύος των επιθετικών δυνατοτήτων. Πρόσφατα, πολυάριθμες βασικές υπηρεσίες αποτέλεσαν στόχο κυβερνοεπιθέσεων, οι επιπτώσεις των οποίων επεκτάθηκαν πέρα από την απλή επίτευξη ενός στρατιωτικού-στρατηγικού στόχου, προκαλώντας μακροχρόνιες ζημίες στον άμαχο πληθυσμό και σε πόρους που είναι θεμελιώδεις για τη διαβίωσή του, π.χ. επιθέσεις με στόχο νοσοκομεία και εταιρείες υγειονομικής περίθαλψης. Από την άποψη του ανθρωπιστικού δικαίου, το οποίο αποσκοπεί στον περιορισμό των επιπτώσεων των εχθροπραξιών και στην προστασία των θυμάτων στις ένοπλες συγκρούσεις, είτε πρόκειται για αμάχους, είτε για τραυματίες είτε για αιχμαλώτους πολέμου, ένα τέτοιο σενάριο εγείρει σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τη νομιμότητα τέτοιων επιχειρήσεων υπό το πρίσμα των υφιστάμενων αρχών.
Παρά το γεγονός ότι ο τομέας του κυβερνοχώρου θεωρείται διαφορετικός από τον εναέριο, τον χερσαίο και τον θαλάσσιο τομέα λόγω των ιδιαιτεροτήτων και των συνεπειών της χρήσης του, η ΔΕΕΣ (ακρωνύμιο της Διεθνούς Επιτροπής του Ερυθρού Σταυρού) πιστεύει ότι δεν υπάρχει καμία αμφιβολία για την εφαρμογή των κανόνων του ανθρωπιστικού δικαίου στη χρήση του κυβερνοχώρου στο πλαίσιο ένοπλης σύγκρουσης, όπως ακριβώς ισχύουν για τη χρήση οποιουδήποτε άλλου τύπου μέσων, όπλων ή μεθόδων πολέμου. Αυτό καθίσταται δυνατό από τη λογική της επέκτασης της ρύθμισης στη μελλοντική ανάπτυξη και απόκτηση καθώς και στη χρήση ορισμένων μεθόδων που δεν απαγορεύονται ρητά, όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 36 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου του 1977 στη Σύμβαση της Γενεύης, το οποίο υποχρεώνει τα συμβαλλόμενα κράτη να επαληθεύουν ότι οι νέες μέθοδοι και τα μέσα πολέμου που ερευνώνται και υιοθετούνται δεν απαγορεύονται από τις διατάξεις του Πρωτοκόλλου ή από οποιαδήποτε άλλη διεθνή ανθρωπιστική αρχή, και αν ναι, να απέχουν από τη χρήση τους. Η προσέγγιση αυτή έχει τις ρίζες της στην παλαιά ρήτρα Martens, που εισήχθη στο προοίμιο της δεύτερης σύμβασης της Χάγης του 1899 για τους νόμους και τις χρήσεις του χερσαίου πολέμου, η οποία ορίζει ότι στις περιπτώσεις που δεν καλύπτονται από τις υφιστάμενες συμβάσεις του ανθρωπιστικού δικαίου, οι άμαχοι και οι μαχητές απολαμβάνουν σε κάθε περίπτωση την προστασία υπό την αιγίδα των αρχών του δικαίου των εθνών, των γενικών αρχών των πολιτισμένων εθνών και των νόμων της ανθρωπότητας, καθώς και των απαιτήσεων της δημόσιας συνείδησης. Η αρχή αυτή υπενθυμίζεται ακόμη συχνά κάθε φορά που είναι αναγκαίο να διευκρινιστεί ότι στο ανθρωπιστικό δίκαιο, ό,τι δεν απαγορεύεται ρητά δεν επιτρέπεται ipso facto, δεδομένου ότι πρωταρχικός σκοπός του είναι η προστασία των θυμάτων και η πειθαρχία και ο περιορισμός των αποτελεσμάτων των εχθροπραξιών στις ένοπλες συγκρούσεις, οι οποίες θα υπονομεύονταν εάν η ανάπτυξη, η έρευνα και η απόκτηση νέων όπλων δεν ρυθμίζονταν και δεν ρυθμίζονταν από μια τέτοια προσέγγιση που βασίζεται περισσότερο στις τεχνολογικές πτυχές των νέων πολεμικών μέσων παρά στα αποτελέσματά τους.
Τι σημαίνει, λοιπόν, να λέμε ότι το ανθρωπιστικό δίκαιο εφαρμόζεται στα μέσα και τις μεθόδους του κυβερνοχώρου; Πρώτον, σημαίνει ότι η χρήση τους πρέπει να είναι σύμφωνη με τις αρχές της διάκρισης, της αναλογικότητας και της προφύλαξης: προκύπτει, επομένως, ότι απαγορεύονται τα κυβερνομέσα που δεν επιτρέπουν την επίθεση να κατευθυνθεί σε έναν μόνο στρατιωτικό στόχο και των οποίων η εξάπλωση συνεπάγεται αποτελέσματα και συνέπειες πολύ πέραν των προθέσεων, ότι οι κυβερνοεπιθέσεις που στοχεύουν άμεσα σε αμάχους ή σε μη στρατιωτική περιουσία συνιστούν παραβιάσεις, ότι απαγορεύονται οι δυσανάλογες κυβερνοεπιθέσεις που προκαλούν τυχαία βλάβη σε αμάχους πέραν της άμεσης επίτευξης στρατιωτικού πλεονεκτήματος, και ομοίως απαγορεύονται εκείνες οι κυβερνοεπιθέσεις που βλάπτουν πόρους απαραίτητους για τη διαβίωση του πληθυσμού ή εμποδίζουν τη χρήση τους.
Η διάσταση του πολέμου δεν έχει εξαιρεθεί από τη διάχυτη διαδικασία ψηφιοποίησης που έχει επηρεάσει την κοινωνία μας τις τελευταίες δεκαετίες: ενώ από τη μία πλευρά η ψηφιοποίηση των συγκρούσεων ανοίγει νέα σενάρια και ευκαιρίες, από την άλλη πλευρά εισάγει δυνητικά νέες απειλές, επίσης και κυρίως λόγω της αυξανόμενης εξάρτησης των κοινοτήτων μας από την ψηφιακή διάσταση. Σύμφωνα με την προσέγγιση που υιοθετεί η ΔΕΕΣ, η προστασία που παρέχει το ανθρωπιστικό δίκαιο στα μη στρατιωτικά περιουσιακά στοιχεία θα επεκτείνεται επίσης σε βασικά δεδομένα σχετικά με τον πληθυσμό και τις μη στρατιωτικές υποδομές, όπως ιατρικά, βιομετρικά, οικονομικά και χρηματοπιστωτικά δεδομένα. Συνεπώς, θα εμπίπτουν στην κατηγορία των αγαθών που είναι απαραίτητα για την επιβίωση του άμαχου πληθυσμού, τα οποία προστατεύονται από άμεσες επιθέσεις και την απαγόρευση της χρήσης τους από το άρθρο 54 του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου, το οποίο θεωρείται πλέον εθιμικός κανόνας. Επιπλέον, δεδομένου ότι είναι απαραίτητα για την ορθή λειτουργία των ιατρικών μονάδων, ο ρόλος των οποίων αναγνωρίζεται, γίνεται σεβαστός και προστατεύεται κατά τη διάρκεια μιας ένοπλης σύρραξης από τις Συμβάσεις της Γενεύης, μπορούν να θεωρηθούν ότι καλύπτονται από την ανωτέρω εγγύηση κατ’ επέκταση. Ωστόσο, δεν υπάρχει διεθνής συναίνεση σχετικά με την εφαρμογή της λεγόμενης ενισχυμένης προστασίας στα προσωπικά δεδομένα των αμάχων, ιδίως εάν αυτά είναι ψηφιακής φύσης: η ΔΕΕΣ έχει επανειλημμένα τονίσει εν προκειμένω την ανάγκη αντιμετώπισης αυτής της ανεπάρκειας, σε σημείο να περιγράψει το 2015 το πλαίσιο προστασίας δεδομένων της ΔΕΕΣ, ένα κανονιστικό πλαίσιο για την προστασία των προσωπικών δεδομένων που αναθεωρείται το 2020 και προβλέπει μια Επιτροπή και ένα Γραφείο υπεύθυνο για την παρακολούθηση και τη παροχή συμβουλών.
Το βέβαιο είναι ότι ορισμένες κυβερνοεπιθέσεις που αποσκοπούν στην καταστροφή ευαίσθητων δεδομένων μπορούν να βλάψουν τους πολίτες περισσότερο από τις κινηματικές επιχειρήσεις, υπονοώντας μακροπρόθεσμες και συστημικές συνέπειες. Μια πρόσφατη και ανησυχητική περίπτωση είναι η επίθεση στα συστήματα και τις υπηρεσίες οικογενειακής επανασύνδεσης του Διεθνούς Κινήματος του Ερυθρού Σταυρού, τα δεδομένα του οποίου είναι απαραίτητα για την επανένωση εκτοπισμένων και χωρισμένων μελών οικογενειών σε καταστάσεις συγκρούσεων, καταστροφών ή αναγκαστικής μετανάστευσης. Οι κίνδυνοι που συνδέονται με μια τέτοια παραβίαση υπερβαίνουν κατά πολύ τη συνήθη ζημία, καθώς εμποδίζουν την εφαρμογή όλων των μέτρων, από τους προστατευόμενους ανθρωπιστικούς οργανισμούς υγείας, που αποσκοπούν στη διαφύλαξη και προστασία των θυμάτων εχθροπραξιών, τον πρωταρχικό στόχο και το νήμα γύρω από το οποίο υφαίνεται η δομή του εθιμικού διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.
Σε μια ρεαλιστική ανάλυση της καθιερωμένης πλέον εισαγωγής των κυβερνοεπιχειρήσεων στον πόλεμο, φαίνεται να βρισκόμαστε αντιμέτωποι με ένα διπλό πρότυπο: ενώ οι ενέργειες αυτές παραβιάζουν τις αρχές της αναλογικότητας και της διάκρισης, μπορούν ωστόσο να αποτελέσουν μεθόδους που επιτρέπουν την επίτευξη των στρατιωτικών στόχων μειώνοντας σημαντικά τις απώλειες και τους κινδύνους για τους αμάχους. Ακριβώς για τους λόγους αυτούς, η συνέργεια μεταξύ της τεχνικής και της νομικής ανάπτυξης και έρευνας στον τομέα αυτό είναι ζωτικής σημασίας, σε μια προσπάθεια να οδηγηθούμε σε μια εξέλιξη των συστημάτων και των εφαρμογών των κυβερνοόπλων που θα είναι όσο το δυνατόν πιο ελεγχόμενη, ρυθμισμένη και σύμφωνη με τις ισχύουσες αρχές της αναλογικότητας, της αναγκαιότητας και της διάκρισης. Ως εκ τούτου, ευελπιστούμε ότι οι προσπάθειες για τη συζήτηση ενός πιθανού δεσμευτικού κανονισμού ή ακόμη και μιας ειδικής σύμβασης θα διαμορφωθούν, σύμφωνα με μια λιγότερο “επιτρεπτική” προσέγγιση και προσαρμογή των νέων πλαισίων στους σημερινούς κανόνες, αλλά μάλλον σύμφωνα με τη φόρμουλα “περισσότερη τεχνολογία, περισσότερη ρύθμιση”.
Πηγή: geopolitica.info