Οι έκτακτες ανάγκες σε νερό, μια κρίση νομιμότητας, οι εντάσεις μεταξύ των γενεών, το σύνδρομο πολιορκίας και η στρατηγική απομόνωση σηματοδοτούν το πολιτικό χρονοδιάγραμμα του σύγχρονου Ιράν.
Γράφει η Selvaggia Maresca
Εν μέσω επαναλαμβανόμενων προσδοκιών για αναγκαστική αλλαγή καθεστώτος και το αυξανόμενο βάρος της ηλικίας στην ηγεσία, η Τεχεράνη έχει ξεκινήσει την αντίστροφη μέτρηση για την εκλογή ενός νέου Ανώτατου Ηγέτη. Όχι μια απλή αλλαγή ηγεσίας, αλλά μια δυνητικά θεμελιώδης μετάβαση. Έτσι, το να παίζουμε ενάντια στον χρόνο, να αποκρυπτογραφούμε τη λογική και τις τροχιές, καθίσταται απαραίτητο για την κατανόηση του μέλλοντος του Ιράν και της ολοένα και πιο εύθραυστης ισορροπίας ολόκληρης της περιοχής.
Maslahat-e nezam: πραγματισμός και ευελιξία
Η αρχιτεκτονική της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν περιλαμβάνει έναν επίσημα καθορισμένο μηχανισμό για την επιλογή του Ανώτατου Ηγέτη, ο οποίος έχει ανατεθεί στη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων, ένα σώμα που εκλέγεται με καθολική ψηφοφορία αλλά υπόκειται στον προηγούμενο έλεγχο του Συμβουλίου των Φυλάκων. Τα άρθρα 107 και 109 του Συντάγματος περιγράφουν αυστηρές δογματικές, ηθικές και πολιτικές απαιτήσεις, στηρίζοντας τη διαδοχή στο ιδανικό του Χομεϊνί του velayat-e faqih, ή την υπεροχή του ισλαμικού νομικού ως του απόλυτου εγγυητή της πολιτικής και θρησκευτικής τάξης.
Ωστόσο, η μόνη διαδοχή μέχρι σήμερα, αυτή του 1989, αποκάλυψε ένα δομικό χάσμα μεταξύ κανόνα και πρακτικής. Ο διορισμός του Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος εκείνη την εποχή δεν διέθετε την θρησκευτική απαίτηση του marja’iyya-ye taqlid («πηγή μίμησης»), δεν αποτελούσε μια ενδεχόμενη εξαίρεση αλλά μάλλον μια συστημική αναπροσαρμογή. Με άλλα λόγια, δεν ήταν η πολιτική επιλογή που συμμορφωνόταν με την συνταγματική επιταγή, αλλά το αντίθετο: οι κανονιστικές παράμετροι αναδιαμορφώθηκαν εκ των υστέρων για να προσδώσουν νομική νομιμότητα σε μια απόφαση που διατυπώθηκε στην πολιτική σκηνή.
Αυτό το απόσπασμα αποκαλύπτει τη βαθιά λογική του συστήματος: σε αντίθεση με μια δυτική εσφαλμένη ερμηνεία που βλέπει το Ιράν ως αιχμάλωτο μιας σκληρωτικής ιδεολογίας, το Σύνταγμα δεν λειτουργεί ως άκαμπτος περιορισμός, αλλά ως ένα εξαιρετικά προσαρμοστικό μέσο, υποταγμένο σε μια ευρέως διαδεδομένη μετα-συνταγματική αρχή: maslahat-e nezam («το ανώτερο συμφέρον του συστήματος»), ή την υπαρξιακή επιταγή για τη διατήρηση της συνέχειας της εξουσίας, της ενότητας της ελίτ και της επιβίωσης του επαναστατικού εγχειρήματος. Δεδομένου ενός εκτιμώμενου επιπέδου δυσαρέσκειας 92% και επίμονων εξωτερικών προσπαθειών για αλλαγή καθεστώτος, και μέσα σε ένα πλαίσιο που, πρέπει να θυμόμαστε, είναι εξαιρετικά περίπλοκο, πληθυντικό και κατά καιρούς αντιφατικό, συνάγεται ότι, μέχρι η Τεχεράνη να αποκτήσει τη βεβαιότητα ότι έχει εγγυηθεί την επιβίωσή της, η μελλοντική δυναμική διαδοχής θα καθοδηγείται λιγότερο από την τυπική ακαμψία ή τη θεολογική γνώση και περισσότερο από πραγματιστικές σκέψεις που συνδέονται με εσωτερικές και περιφερειακές ισορροπίες. Έτσι αναδύεται μια ρεαλπολιτική που ασκείται από πολιτικούς με τουρμπάνι, ικανή να εδραιώσει την πρωτοκαθεδρία της πολιτικής διάστασης εις βάρος της αυστηρά θρησκευτικής.
Αντιπολίτευση Φραξιών και Γενεών
Το Ιράν είναι δομημένο μέσα σε ένα έντονα κατακερματισμένο και στρωματοποιημένο σύστημα, στο οποίο η πολιτική σύγκρουση δεν διεξάγεται μεταξύ δομημένων κομμάτων αλλά μέσα στο ίδιο το σύστημα, μεταξύ άτυπων μπλοκ, πελατειακών σχέσεων και προσωποποίησης της εξουσίας.
Από αναλυτική άποψη, οι κύριες πολιτικές παρατάξεις μπορούν να χωριστούν σε τρία στρατόπεδα – συντηρητικά, πραγματιστικά και μεταρρυθμιστικά – αλλά μέσα στο συντηρητικό στρατόπεδο συγκεντρώνεται η πιο σημαντική ισορροπία δυνάμεων, ανάλογα με τη διαδικασία διαδοχής. Η «παλιά φρουρά» ή «πρωτοβουλευτικοί», που αποτελείται από τους πρωταγωνιστές της επανάστασης του 1979, εξακολουθεί να κατέχει βασικές θέσεις σε θεσμικά όργανα και θρησκευτικούς μηχανισμούς, αλλά δημογραφικά και συμβολικά μειώνεται. Η «δεύτερη γενιά», που συνήθως ορίζεται ως υπερριζοσπαστική και σφυρηλατείται μέσα στις δομές του Pasdaran, έχει σταδιακά καταλάβει τις κορυφαίες θέσεις λήψης αποφάσεων και τις οικονομικές θέσεις, αποτελώντας σήμερα την κύρια δεξαμενή επιρροής.
Η αδυναμία της πρώτης γενιάς να παράγει ευρέως κοινά πρόσωπα και η αυξανόμενη αυτοπεποίθηση του υπερριζοσπαστικού στοιχείου καθιστούν απίθανη την άνοδο ενός Ηγέτη με ισχυρή θρησκευτική αυτονομία ή ένα πραγματικά αυθαίρετο προφίλ. Η επιλογή του διαδόχου πιθανότατα θα είναι το αποτέλεσμα ενός ασύμμετρου ενδοπαραταξιακού συμβιβασμού. Οι επιπτώσεις είναι σημαντικές. Στο εσωτερικό, η άνοδος της δεύτερης υπερριζοσπαστικής γενιάς – πιο ιδεολογικής, πιο σκληροπυρηνικής και πιο φανατικής – κινδυνεύει να εδραιώσει μια ολοένα και πιο άκαμπτη και στρατιωτικοποιημένη δομή εξουσίας, μειώνοντας περαιτέρω το περιθώριο για πολιτική διαμεσολάβηση και οικονομικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Στο εξωτερικό, αυτό θα διαμόρφωνε μια πιο δυναμική εξωτερική πολιτική και λιγότερο επιρρεπή σε συμβιβασμούς, με αποσταθεροποιητικές επιπτώσεις, ιδίως στις σχέσεις με τη Δύση και στο πυρηνικό ζήτημα. Ορισμένες από τις πρόσφατες παραβιάσεις των παραδοσιακών «κόκκινων γραμμών» που παρατηρήθηκαν υπό τον Χαμενεΐ μπορούν, στην πραγματικότητα, να ερμηνευθούν ως τακτικές παραχωρήσεις στην πίεση από πιο ριζοσπαστικούς κύκλους, απρόθυμους να εμπλακούν σε στρατηγική υπομονή και σκιώδεις πολέμους, και υπέρ του εμπλουτισμού ουρανίου για στρατιωτικούς σκοπούς.
Η Κυρίαρχη Ερμηνεία του Velayat-e Faqih
Το velayat-e faqih αποτελεί την κεντρική αρχή μέσω της οποίας η ιρανική πολιτική εξουσία νομιμοποιείται θεολογικά και δομείται θεσμικά. Η εγγενώς δυναμική του φύση σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος ορισμός των εξουσιών και της νομιμότητας του μελλοντικού Ανώτατου Ηγέτη θα εξαρτηθεί από την κυρίαρχη ερμηνεία της ίδιας της αρχής, σε ένα ιρανικό πλαίσιο που, ενώ τείνει προς την ουσιαστική εκκοσμίκευση, παραμένει τυπικά ενσωματωμένο σε έναν ισλαμιστικό λόγο και γλώσσα.
Η κυρίαρχη ερμηνεία – το velayat-e motlaq-e faqih – αποδίδει στον Ηγέτη μια θεϊκή αρχή, ουσιαστικά ανεξάρτητη από τη λαϊκή συναίνεση και ανώτερη από τους δημοκρατικούς θεσμούς. Σε αυτό το μοντέλο, η κυριαρχία συγκεντρώνεται στη μορφή του Ηγέτη, ενώ τα εκλεγμένα σώματα λειτουργούν σε υποδεέστερη θέση. Εάν αυτή η ερμηνεία συνεχίσει να επικρατεί, η διαδοχή θα ευνοήσει υποψηφίους ικανούς να διασφαλίσουν τη θεσμική συνέχεια και τον πολιτικό έλεγχο, ακόμη και εις βάρος του υψηλού θρησκευτικού κύρους, τονίζοντας την εξατομίκευση της εξουσίας.
Αντιθέτως, μια συνταγματολογική ερμηνεία του velayat-e faqih, υποστηριζόμενη από μεταρρυθμιστικούς κύκλους, αντιλαμβάνεται την εξουσία του Ηγέτη ως διαμεσολαβούμενη από την κοινωνική συναίνεση και την αλληλεπίδραση με αντιπροσωπευτικούς θεσμούς, ιδίως τη Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων. Σε αυτό το σενάριο, ο Ηγέτης θα αναλάμβανε μια κυρίως ιδεολογικο-θρησκευτική λειτουργία, ευνοώντας μια πιο συλλογική ηγεσία και μια μερική αναδιάρθρωση των εξουσιών, χωρίς να αμφισβητεί την ιδρυτική αρχή του συστήματος.
Τέλος, μια ησυχαστική παράδοση επιμένει, ριζωμένη στον προεπαναστατικό Σιιτισμό, η οποία περιορίζει το velayat-e faqih στη θρησκευτική σφαίρα, αποκλείοντας την άμεση εφαρμογή του στην πολιτική διακυβέρνηση. Αν και περιθωριακή σε θεσμικό επίπεδο, συνεχίζει να ασκεί μια λανθάνουσα επιρροή στη θεολογική συζήτηση. Σε ένα πλαίσιο μετάβασης ή κρίσης νομιμότητας, αυτή η ερμηνεία θα μπορούσε να επανεμφανιστεί ως κρίσιμη αναφορά για μια πιθανή επανεξέταση του συστήματος Χομεϊνί.
Τελικά, η ώρα Χ της Τεχεράνης δεν θα σηματοδοτήσει τόσο ένα οριστικό ρήγμα όσο μια ακόμη προσαρμοστική αναδιαμόρφωση ενός συστήματος που, παρά τις επανειλημμένες και πρόωρες επιτύμβιες αναφορές για την επικείμενη διάλυσή του, έχει επιδείξει σταθερά σημαντική ανθεκτικότητα. Η διαδοχή του Ανώτατου Ηγέτη θα είναι μάλλον μια θεσμική δοκιμασία αντοχής, σχεδιασμένη να μετρήσει τον βαθμό στον οποίο το maslahat-e nezam μπορεί να συνεχίσει να υποτάσσει την ιδεολογία, τη συνταγματική αρχιτεκτονική και το θρησκευτικό δόγμα σε μια ολοένα και πιο συγκεντρωτική και ασφαλιστική ορθολογικότητα εξουσίας. Το πραγματικό ζήτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ισλαμική Δημοκρατία θα επιβιώσει, αλλά ποια μορφή θα λάβει μια πολιτική τάξη που, για να συνεχίσει να υπάρχει, πρέπει προοδευτικά να αδειάσει τη θρησκευτική σφαίρα από την ουσία λήψης αποφάσεων, διατηρώντας παράλληλα τη συμβολική της λειτουργία της νομιμότητας.
Πηγή: geopolitica.info