Ένας από αυτούς ήταν ο Φαραώ Ψαμμήτιχος Α’ της Αιγύπτου, ο οποίος τον 7ο αιώνα π.Χ. προσπάθησε να απαντήσει σε ένα ερώτημα που βασανίζει ακόμη και σήμερα τους γλωσσολόγους: Ποια είναι η πρώτη, φυσική γλώσσα της ανθρωπότητας;
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Ψαμμήτιχος εφάρμοσε ένα πρωτοφανές πείραμα: Απομόνωσε δύο νεογέννητα σε μια καλύβα, με εντολή στον βοσκό να τα φροντίζει δίχως να τους απευθύνει ποτέ τον λόγο. Καμία ανθρώπινη λέξη, καμία φωνή. Το περιβάλλον τους θα αποτελούταν μόνο από φυσικούς ήχους και μουγκανητά ζώων.
Μετά από δύο χρόνια σιωπής, τα παιδιά φέρεται να ξεστόμισαν τη λέξη «βεκώς». Σημαίνει «ψωμί» στα φρυγικά — μια λέξη που έκανε τον Φαραώ να δηλώσει πως οι Φρύγες είναι ο αρχαιότερος λαός της γης. Πιο παλιοί και από τους ίδιους τους Αιγυπτίους.
Πρώτη γλώσσα ή πρώτη παρεξήγηση;
Αν και εντυπωσιακή, η ιστορία του πειράματος —όπως τη διηγείται ο Ηρόδοτος— έχει προβλήματα αξιοπιστίας. Σήμερα γνωρίζουμε πως η γλωσσική απομόνωση έχει τραγικές επιπτώσεις. Παιδιά που μεγαλώνουν δίχως λόγο δεν αναπτύσσουν ομιλία, ούτε σκέψη όπως την κατανοούμε. Ο Ψαμμήτιχος αγνοούσε τις συνέπειες, μα δεν ήταν ο μόνος. Παρόμοια πειράματα έγιναν και στον Μεσαίωνα: από τον Ιάκωβο Δ’ της Σκωτίας ως τον Φρειδερίκο Β’.
Η κοινή συνισταμένη; Η εμμονή στην ιδέα ότι υπάρχει μια «έμφυτη» γλώσσα, ένα είδος θεϊκής μητρικής διαλέκτου που απλώς περιμένει να αναδυθεί από την ανθρώπινη ψυχή. Ένας ρομαντικός —αλλά αναχρονιστικός— μύθος.
Η πολιτική πίσω από τις λέξεις.
Το ενδιαφέρον του Φαραώ δεν ήταν μόνο επιστημονικό· ήταν και ζήτημα εθνικής περηφάνειας. Αν οι Φρύγες ήταν αρχαιότεροι, οι Αιγύπτιοι έχαναν το… PR της εποχής. Η γλώσσα δεν ήταν απλώς εργαλείο επικοινωνίας, αλλά απόδειξη πολιτισμικής προτεραιότητας.
Τι λέει η σύγχρονη επιστήμη;
Η σύγχρονη γλωσσολογία, βασισμένη σε έρευνες γονιδίων, εγκεφαλικών λειτουργιών και πολιτισμικής διάχυσης, απορρίπτει την ιδέα μιας «πρώτης λέξης». Δεν υπάρχει καμία λέξη που να «βγαίνει φυσικά» από τον άνθρωπο. Η γλώσσα είναι κοινωνικό δημιούργημα και αναπτύσσεται μόνο μέσα από αλληλεπίδραση.
Κι όμως…
Το πείραμα του Ψαμμήτιχου, αν και πρωτόγονο, αποκαλύπτει μια βαθύτερη αλήθεια: Ο άνθρωπος πάντα αναζητούσε τις ρίζες του. Αναρωτιόταν τι είναι έμφυτο και τι αποκτάται, πότε αρχίζει η ταυτότητα, πότε γεννιέται η λέξη. Κι αν η απάντηση στο «βεκώς» είναι παραπλανητική, η ερώτηση εξακολουθεί να μάς στοιχειώνει.