γράφει η Φανούλα Αργυρού*
ΜΕΡΟΣ Γ’
Τα γεγονότα του μαύρου καλοκαιριού του ’74 μέσα από βρετανικά και αμερικανικά έγγραφα
Το Αεροδρόμιο Λευκωσίας
Παράνομη η Εθνική Φρουρά
Μετά τη πρώτη συνάντησή του με τον Αρχ. Μακάριο στις 22 Ιουλίου 1974 ο Αμερικανός ΥΠΕΞ Δρ. Χένρι Κίσινγκερ συναντήθηκε την ίδια μέρα με τον βρετανό Πρέσβη στην Ουάσιγκτον Σερ Peter Ramsbotham. Ο Πρέσβης του είπε ότι είχε δει τον Μακάριο το πρωί, και τις σημειώσεις που ο τελευταίος έδωσε στον Κίσινγκερ και ότι κάλυπταν και προτάσεις για να κήρυσσε την Εθνική Φρουρά παράνομη. Τις βρήκε λογικές..
Αμφότεροι του υπέδειξαν σύμφωνα με τα πρακτικά της συνάντησης, ότι δεν έπρεπε να βασίζεται μόνο στην Σοβιετική υποστήριξη…
Το αεροδρόμιο Λευκωσίας στα τουρκικά σχέδια
Ο Βρετανός πρέσβης ανέφερε την ανησυχία του για την ανικανότητα των Τούρκων να κατορθώσουν την προέλαση τους και ότι «απέτυχαν ακόμα να πάρουν το Αεροδρόμιο Λευκωσίας» αφήνοντας να νοηθεί ότι η κατάληψή του ήταν στα αρχικά σχέδια των Τούρκων. Όμως το Λονδίνο ήταν σφόδρα εναντίον.
(Σημ, Φ.Α. Γι΄αυτό οι Βρετανοί και Αμερικανοί ασφυκτικά επέβαλαν στη Χούντα στο Πολεμικό Συμβούλιο 20/7/74 να μην στείλει βοήθεια προς την Κύπρο και να άφηναν για 48 ώρες τους Τούρκους να εξασφάλιζαν το στόχο της εισβολής των. (Έτσι και « Η εισβολή ξεκίνησε αλλά οι χουντικοί έβλεπαν άσκηση» άρθρο Κ. Βενιζέλου «Φιλελεύθερος» 23.7.2023).
Αμφότεροι συζήτησαν τα υπέρ και τα κατά επιστροφής Μακαρίου, ο πρέσβης είπε ότι δεν τον υποστήριζε ως μελλοντικό πρόεδρο υποστήριζε τον Κληρίδη, ο δε Κίσινγκερ ότι έβλεπαν τα πράγματα με ψυχρή λογική (προτιμούσε τον Γλ. Κληρίδη) αλλά δεν θα είχε αντίρρηση αν ο Μακάριος το διευθετούσε ικανοποιητικά.
ΗΠΑ τη γροθιά και το ΗΒ το μυαλό
Ο Κίσινγκερ είπε στον Ραμσποθαμ ότι ο Κάλλαχαν του είπε οι ΗΠΑ πρόσφεραν τη γροθιά και το Ηνωμένο Βασίλειο ήθελε να προσφέρει το μυαλό (USA supplied the muscle and now the UK would like to supply thebrains – «Σ» 23.7.23) άρα εννοούσε «δεν μας θέλετε στις διαπραγματεύσεις». Με τον πρέσβη να απαντά « δεν θα το έθετα ποτέ μου με αυτό το τρόπο»…
Δεύτερη συνάντηση Μακαρίου Κίσινγκερ 29 Ιουλίου 1974
Ο Μακάριος ξεκίνησε λέγοντας του Κίσινγκερ ότι οι Σοβιετικοί προσπαθούσαν να εκμεταλλευθούν την κατάσταση, το ενδιαφέρον τους δεν ήταν γνήσιο… Μόνο οι ΗΠΑ μπορούσαν να επηρεάσουν Τουρκία και Ελλάδα αμφότερες μέλη του ΝΑΤΟ και που έπαιρναν στρατιωτική βοήθεια από τις ΗΠΑ. Το Κυπριακό πρόβλημα ήταν πολύ μικρό για τις ΗΠΑ και δεν ήταν σωστό να έλεγαν στις ΗΠΑ να κάνει αυτό ή το άλλο για πιέσεις.
Κίσινγκερ – Δεν κάνουμε τίποτα κάτω από πίεση … Θα έκανες και εσύ το ίδιο, δεν σε κατηγορώ…
Μακάριος – Δεν είμαι ικανοποιημένος με την στάση των ΗΠΑ. Είναι προς το συμφέρον σας να σταματήσετε την τουρκική εισβολή… Η Τουρκία συνεχίζει την εισβολή δίχως σεβασμό στο ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας… Τώρα προσπαθούν να επιβληθούν στην Κύπρο… οι απαιτήσεις των είναι παράλογες… Δεν πάνε πίσω στις γραμμές που καλεί το ψήφισμα. Ζητούν ομοσπονδία. Ο Ετσεβίτ λέγει «τα στρατεύματα μας θα μείνουν». Είναι εκβιασμός…θέλουν ο Αντι-πρόεδρος να έχει βέτο.
(Σημ. Φ.Α. Ο Μακάριος ξεχνούσε ότι το ψήφισμα 353 δεν καλούσε την Τουρκία να σταματήσει την εισβολή αλλά με την αναφορά στην αποχώρηση των «ξένων στρατευμάτων» εννοούσε τα ΕΛΛΗΝΙΚΑ στρατεύματα όταν ο ίδιος είχε κατηγορήσει 7 φορές την Ελλάδα ως να είχε κάνει εισβολή και το είχε υποσχεθεί στον Βρετανό Πρωθυπουργό!).
Κίσινγκερ – Νόμιζα ότι το συμφωνήσατε αυτό με τις Συμφωνίες του 1960.
Μακάριος – Ναι αλλά θέλουν αλλαγές. Και μείς θέλουμε αλλαγές. Οι Συνομιλίες συνεχίζονται για χρόνια.
Κίσινγκερ – τι ακριβώς μας θέλεις να κάνουμε;
Μακάριος – Πιο ουσιαστικό ρόλο. Είστε εις θέση να παίξετε αυτό το ρόλο… Διάβασα όταν πήγε ο Σίσκο στην Αθήνα και Άγκυρα χρησιμοποίησε σκληρή γλώσσα. Τώρα είστε επιφυλακτικοί.
Κίσινγκερ – Δεν ξέρεις τι λέμε ιδιωτικά…
Μακάριος – Η κατάσταση είναι χειρότερη τώρα. ΄Άνθρωποι ξεριζώθηκαν μεγάλος αριθμός προσφύγων…
(Σημ. Φ.Α. Δεν το σκέφθηκε άραγε όταν είπε στο Συμβούλιο Ασφαλείας ότι « ο κίνδυνος από την Ελλάδα ήταν μεγαλύτερος από εκείνο από την Tουρκία »;)
Κίσινγκερ – Καθώς το ΗΒ διαπραγματεύεται με Ελλάδα και Τουρκία δεν είναι σωστό οι ΗΠΑ να αποπειραθούν να καπελώσουν τις διαπραγματεύσεις.
Μακάριος – Όμως στο παρασκήνιο…
Κίσινγκερ – Εξαρτάται τι θέλεις… ΄Όσον αφορά τις διαπραγματεύσεις στη Γενεύη δεν έχει σημασία πόσες χιλιάδες στρατεύματα υπάρχουν 20 ή 23,000 … σημασία έχει αν θα επιτευχθεί πολιτική συμφωνία να ελαττώσει τον αριθμό. Τώρα αυτό που θέλουμε είναι να διευθετηθεί αυτό με υλοποίηση της εκεχειρίας…
Μακάριος – Εκείνο που με ενοχλεί είναι ότι οι Τούρκοι δεν θα θέλουν διευθέτηση. Με το χρόνο θα σταθεροποιούν τη θέση τους οι συνομιλίες θα πάρουν μήνες ή χρόνια…αντιλαμβάνομαι οι Τούρκοι δεν θα αποχωρήσουν μέχρι τελικής συμφωνίας… Αν μακρηγορήσουν οι συνομιλίες ποια θα είναι η κατάσταση, ο κόσμος μας υποφέρει. Λένε θα δεχθούν το Σύνταγμα του 1960 με αλλαγές.
Κίσινγκερ – Δεν μου είπαν κάτι τέτοιο . Η εκτίμηση μου είναι ότι θέλουν να κρατήσουν τα στρατεύματα εκεί.
Μακάριος – μέχρι λύσης ή για πάντα;
Κίσινγκερ – Μεταξύ λύσης και για πάντα. Δεν είμαι εδώ ως ο δικηγόρος τους.
Μακάριος – Είπαν εισέβαλαν για να αποκαταστήσουν τη τάξη και διασφαλίσουν το Σύνταγμα.
(Σημ. Φ.Α – ήταν τόσο αφελής όταν έδιδε την συγκατάθεσή του στο Λονδίνο 17.7.74 στον Τζέιμς Κάλλαχαν για συνεργασία με την Τουρκία και όταν τους ευχαριστούσε (Τούρκους) στον ΟΗΕ πριν την ομιλία του; Που δεν γνώριζε τα σχέδια της Τουρκίας τόσα χρόνια , που πίστεψε ότι εισβάλλοντας θα αποκαταστούσαν την τάξη «ειρηνικά» και θα έφευγαν; Και όταν είπε στην ομιλία του πως « ο κίνδυνος από την Ελλάδα ήταν μεγαλύτερος από εκείνο από την Τουρκία»…)
Κίσινγκερ – Κατά τη πρώτη εβδομάδα ξέραμε ότι μιας και μπήκαν θα ήταν δύσκολο να τους βγάλουμε αλλά δεν θέλαμε να αγιάσουμε την τουρκική εισβολή… Δεν πιστεύω αυτή πρέπει να είναι η τελική λύση (διπλή ένωση). Δεν υποστηρίζεται από τις ΗΠΑ. Δεν πρέπει να υπάρχουν ελληνικά στρατεύματα, αυτό θα οδηγήσει σε οριστική διχοτόμηση.
Μακάριος – Ποιες οι προοπτικές διευθέτησης;
Κίσινγκερ – Αυτή τη στιγμή υπάρχουν πολλοί μάγειροι. Ο Κάλλαχαν χρειάζεται γρήγορη επιτυχία. Οι Σοβιετικοί έχουν τα δικά τους κίνητρα. H ελληνική κυβέρνηση τα δικά της προβλήματα. Και, ο Ετσεβίτ… ενθαρρύνουμε μια διευθέτηση… Δεν μπορούμε να είμαστε η μόνη χώρα να προσφέρουμε διευθέτηση, αλλά αυτό μπορεί να αλλάξει. Σε αυτή τη φάση στις συνομιλίες της Γενεύης οι προοπτικές είναι καλές. Στην επόμενη φάση η Τουρκία θα αλλάξει τη θέση της. Ακόμα υπάρχουν πολλοί μάγειροι.
Μακάριος – Προτιμώ Αμερικάνο μάγειρα. Πηγαίνοντας πίσω στο Σύνταγμα – δεν θέλουμε μόνο αυτό…
Ο Κίσινγκερ με τη συγκατάθεση του Μακαρίου θα έστελνε το ίδιο βράδυ τις προτάσεις Μακαρίου στους Τούρκους…
Για τις διαπραγματεύσεις στη Γενεύη:
Κίσινγκερ- Δεν μπορούμε να διεξάγουμε τις διαπραγματεύσεις αυτές. Έχουμε κάποιο εκεί και σε κάθε κρίσιμη εξέλιξη ζητήθηκε η γνώμη μας και την δώσαμε. Υπήρξαμε βοηθητικοί με χαμηλό τόνο. Κάναμε κύριες προσπάθειες για τη Γενεύη… Ούτε οι Έλληνες ούτε οι Τούρκοι άνοιξαν τα χαρτιά τους ακόμα. (Εννοούσε την Γενεύη Ι).
Μακάριος – Eμείς δεν έχουμε χαρτιά. (Η απελευθέρωση δεν μπορούσε na ήταν άραγε στα «χαρτιά»;)
Ο Κίσινγκερ του είπε ότι έπρεπε να διαβάσει το Σύνταγμα του 1960, δεν γνώριζε τίποτα γι΄αυτό και τόνισε « Λέγω όμως ότι είμαι υπέρ της ανεξαρτησίας. Δεν υποστηρίζουμε διχοτόμηση. Υποστηρίζουμε μια λύση με την οποία συμφωνούν όλοι… Θα παίξουμε ένα αυξημένο εποικοδομητικό ρόλο…. Θα πω είχαμε μια καλή συζήτηση… Επιδιώκουμε μια λύση στο πλαίσιο ανεξαρτησίας, κυριαρχίας για την Κύπρο και τις συνταγματικές της διευθετήσεις.»
Ο Μακάριος ρώτησε αν μπορούσε να του τηλεφωνήσει αν προέκυπτε επείγουσα ανάγκη, και του απάντηση « ναι ελεύθερα».
Αεροδρόμιο Λευκωσίας – έντονη επέμβαση Λονδίνου
Η περιοχή του αεροδρομίου «ανήκει» στο Βρετανικό Υπουργείο Άμυνας ως «retained site» (όχι κυρίαρχη περιοχή) σύμφωνα με τις Συμφωνίες του 1960.Η RAF(Βρετανική Βασιλική Αεροπορία) συνέχισε να κατέχει μέρος του «site», γνωστό ως «RAF Nicosia Retained Site». Το καθεστώς αυτό έδωσε στο Ηνωμένο Βασίλειο το δικαίωμα να εξασκεί αποκλειστικό έλεγχο πάνω στην συγκεκριμένη περιοχή σε ώρα έκτακτης ανάγκης. Επιπλέον, τρεις πρώην σταθμοί της RAFπλησίον του αεροδρομίου μοιράζονταν διευκολύνσεις με την ΟΥΝΦΙΚΥΠ μετά την δημιουργία της το Μάρτιο του 1964. Το Αεροδρόμιο επεκτάθηκε με νέο κτίριο το 1968… Στις 20 Ιουλίου 1974 η τουρκική αεροπορία βομβάρδισε το Αεροδρόμιο. Στις 23 Ιουλίου, οι μάχες μεταξύ τουρκικών και ελληνικών δυνάμεων ήταν φοβερές και ο τότε Ινδός Στρατηγός Prem Chand επικεφαλής της ΟΥΝΦΙΚΥΠ διέταξε την κατάληψη του Αεροδρομίου και κήρυξε την περιοχή Προστατευόμενη από τα Ηνωμένα Έθνη…
Η ενέργεια του Στρατηγού Chand λήφθηκε με την σύμφωνη γνώμη της βρετανικής κυβέρνησης η οποία επενέβη τότε δυναμικά ώστε να ματαιώσει κατάληψη του Αεροδρομίου από τους Τούρκους, με τον επί τόπου Βρετανό Ταξίαρχο, Henn, Διοικητή των Βρετανικών Στρατευμάτων στο νησί αποφασισμένο να σταματούσε τους Τούρκους και με βία αν χρειαζόταν με τον οποίο συμφωνούσε και ο Βρετ. ΄Υπ. Αρμοστής… Ο δε Γλ. Κληρίδης είχε διατάξει την Εθνική Φρουρά να πάρει θέσεις μάχης και ζητούσε κάθε πίεση προς τους Τούρκους να μην προχωρούσαν στην κατάληψη του Αεροδρομίου.
Ο Βρετ. ΥΠΕΞ James Callaghan ζήτησε επίσης και από τον Αμερικανό ΥΠΕΞ Δρ. Henry Kissingerνα έβαζε και εκείνος πίεση στον Ετσεβίτ… (Βρετ. Στρατιωτική έκθεση 1975).
Θυμίζω ότι στις 17 Ιουλίου 1974 η βρετανική κυβέρνηση Wilson/Callaghan συμφώνησε στο 10 Downing Street με τα σχέδια του Ετσεβίτ για εισβολή και αλλαγή του στάτους κβο της Κυπριακής Δημοκρατίας, φτάνει, όμως, να μην ενοχλούσε τις βρετανικές βάσεις. Και προφανώς εκεί ήταν που εξουδετερώθηκε και η προέλαση Ετσεβίτ προς Λάρνακα που κυκλοφόρησε με τον τουρκικό χάρτη καρτ ποστάλ ( Μέρος Β’ «Σ» 23.7.23). Όταν του υποσχέθηκαν να μπλόκαραν τους ‘Ελληνες από το να στείλουν βοήθεια. Το έκαναν στο Πολεμικό Συμβούλιο στην Αθήνα 20.7.1974. και με τα πλοία τους κλοιό πέριξ της Κύπρου…
(Βλέπε «Το Διεθνές Αεροδρόμιο Λευκωσίας και γιατί για 48 χρόνια δεν λειτουργεί…» «Σημερινή» έντυπη 1.5.22 και ηλεκτρονική 4.5.22)
Τέλος Γ’ Μέρους.
Στο Μέρος Δ’
-Οι Βρετανοί ετοιμάζουν χάρτες με την οριοθέτηση της γραμμής Αττίλα – μεταφέρονται στη Γενεύη ΙΙ
-Τι γνώριζαν οι βρετανικές μυστικές υπηρεσίες πριν τις δύο εισβολές
-Βρετανικά, Αμερικανικά και Ρωσικά πλοία στη Μεσόγειο
*Ερευνήτρια/δημοσιογράφος
ΠΗΓΗ: ΣΗΜΕΡΙΝΗ 30/7/2023 – Με πληροφορίες από onisilos.gr
