Ιερά, θεοί και θεραπεία: Όταν η αρχαία μεσοποταμιακή ιατρική οδηγούσε τον ασθενή στον ναό

Ένα σπάνιο μοτίβο μέσα σε χιλιάδες συνταγές

Η εικόνα που έχουμε για την ιατρική της αρχαίας Μεσοποταμίας είναι συνήθως αυτή ενός κόσμου όπου η παρατήρηση των συμπτωμάτων, η χρήση βοτάνων και οι τελετουργικές πρακτικές συνυπήρχαν, χωρίς σαφή διαχωρισμό ανάμεσα στο «επιστημονικό» και το «ιερό». Ωστόσο, μια νέα ανάλυση αρχαίων σφηνοειδών ιατρικών κειμένων έρχεται να φωτίσει ένα εξαιρετικά σπάνιο και αποκαλυπτικό μοτίβο: Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο ασθενής λάμβανε ρητή εντολή να αναζητήσει το ιερό μιας θεότητας ως μέρος της θεραπευτικής διαδικασίας.

Το εύρημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή τέτοιες αναφορές είναι ελάχιστες. Σε εκατοντάδες σωζόμενα ιατρικά χειρόγραφα, μόνο 12 συνταγές – από έξι διαφορετικά κείμενα – περιλαμβάνουν οδηγία επίσκεψης σε ιερό. Η σπανιότητα αυτή καθιστά δύσκολο να θεωρηθεί το φαινόμενο τυχαίο ή απλή ρητορική διατύπωση.

Οι παθήσεις που «απαιτούσαν» θεϊκή παρέμβαση

Η συντριπτική πλειονότητα των συγκεκριμένων συνταγών αφορά διαταραχές του αυτιού, ενώ μία μοναδική περίπτωση σχετίζεται με το λεγόμενο ṭulīmu, όρο που ερμηνεύεται ως σπλήνα ή πάγκρεας. Το γεγονός αυτό δεν είναι τυχαίο.

Στη μεσοποταμιακή κοσμοαντίληψη, το αυτί δεν ήταν απλώς ένα όργανο ακοής. Συνδεόταν με τη σοφία, την υπακοή και τη δεκτικότητα στη θεϊκή βούληση. Ένα πρόβλημα στο αυτί μπορούσε να ερμηνευτεί όχι μόνο ως σωματική δυσλειτουργία, αλλά και ως ένδειξη διαταραγμένης σχέσης με το θείο. Παράλληλα, τέτοιες παθήσεις ήταν επικίνδυνες και πρακτικά: Λοιμώξεις μπορούσαν να εξελιχθούν σε ίλιγγο ή ακόμη και σε θανατηφόρες επιπλοκές, όπως η μηνιγγίτιδα.

Το ιερό ως προϋπόθεση, όχι ως «φάρμακο»

Κομβικό στοιχείο της μελέτης του Ασσυριολόγου Troels Pank Arbøll είναι ότι η επίσκεψη στο ιερό δεν παρουσιάζεται ως η ίδια η θεραπεία. Αντίθετα, λειτουργεί ως αναγκαία προϋπόθεση: Ο ασθενής όφειλε πρώτα να βιώσει ή να «παρατηρήσει» καλή τύχη και θεϊκή εύνοια, ώστε η θεραπεία να έχει αποτέλεσμα.

Οι θεότητες που αναφέρονται – Sîn, Ninurta, Šamaš, Ištar και Marduk – καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα θεϊκών λειτουργιών, από τη δικαιοσύνη και το φως έως τον πόλεμο και τη γονιμότητα. Το ιερό δεν ήταν απαραίτητα ένας μεγάλος δημόσιος ναός συχνά μπορούσε να πρόκειται για οικιακό ή τοπικό χώρο λατρείας, κάτι που υποδηλώνει πόσο βαθιά ενσωματωμένη ήταν η θρησκευτική πρακτική στην καθημερινή ζωή.

Καλή τύχη, κακοί οιωνοί και «κατάλληλες ημέρες»

Η έννοια της «καλής τύχης» που επανέρχεται στα κείμενα πιθανότατα συνδέεται με την εξουδετέρωση κακών οιωνών. Στη μεσοποταμιακή σκέψη, η ασθένεια μπορούσε να αποτελεί ένδειξη θεϊκής δυσαρέσκειας ή δυσμενούς χρονικής συγκυρίας. Η επίσκεψη στο ιερό ενδεχομένως εξασφάλιζε ότι η θεραπεία θα γινόταν σε ευνοϊκή ημέρα.

Ένα από τα κείμενα μάλιστα αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο η καλή τύχη να βιωνόταν είτε «την έκτη ημέρα» είτε «για έξι ημέρες», στοιχείο που ταιριάζει με θεραπείες οι οποίες επαναλαμβάνονταν σε συγκεκριμένο χρονικό κύκλο.

Η Γκούλα και το ίχνος της αρχαιολογίας

Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η παρουσία της Γκούλα, θεάς της θεραπείας. Αρχαιολογικά ευρήματα, όπως αναθηματικά ειδώλια που συνδέονται με παθήσεις, δείχνουν ότι οι ασθενείς άφηναν προσφορές ως ικεσία για ίαση. Παρότι οι ναοί δεν ήταν συνήθως ο κύριος τόπος θεραπείας – πολλές τελετουργίες γίνονταν στο σπίτι – υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις στενής σχέσης μεταξύ των ναών της Γκούλα και της ανάρρωσης, ιδιαίτερα στην πόλη Ισίν.

Σχετικές αναφορές σε σφηνοειδείς πινακίδες και σύγχρονες μελέτες που παρουσιάστηκαν σε ακαδημαϊκά περιοδικά, όπως το Iraq του University of Cambridge, ενισχύουν την εικόνα αυτής της αλληλεπίδρασης μεταξύ ιατρικής πρακτικής και θρησκευτικού πλαισίου.

Παρατήρηση και τελετουργία: Μια ενιαία κοσμοαντίληψη

Η ευρύτερη σημασία των ευρημάτων είναι σαφής: Η μεσοποταμιακή ιατρική δεν ήταν ούτε «καθαρή μαγεία» ούτε πρωτόγονη επιστήμη. Ήταν ένα σύνθετο σύστημα που συνδύαζε προσεκτική παρατήρηση των συμπτωμάτων με τελετουργικές πράξεις απέναντι σε αντιληπτές υπερφυσικές αιτίες. Για τον αρχαίο άνθρωπο της Μεσοποταμίας, η θεραπεία δεν μπορούσε να αποκοπεί από τη σχέση του με τους θεούς και τον χρόνο.

Η εντολή «αναζήτησε το ιερό» μέσα σε μια ιατρική συνταγή δεν αποτελεί απλώς ιστορική περιέργεια. Αποκαλύπτει έναν πολιτισμό όπου η υγεία, η τύχη και η θεϊκή εύνοια ήταν αδιαχώριστες έννοιες. Σε έναν κόσμο αβεβαιότητας και κινδύνων, η ίαση δεν ήταν μόνο θέμα σωστού φαρμάκου, αλλά και σωστής σχέσης με το ιερό.

Πηγή: ancient-origins.net