Η νέα στρατηγική του Ερντογάν προς την Ευρώπη: Η Τουρκία διεκδικεί ρόλο-κλειδί στη νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας

Η Άγκυρα αλλάζει τακτική απέναντι στην Ευρώπη

Η Τουρκία φαίνεται να εισέρχεται σε μια νέα φάση της σχέσης της με την Ευρώπη. Αντί να επαναφέρει στο επίκεντρο το ζήτημα της ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επιλέγει μια διαφορετική στρατηγική. Να παρουσιάσει την Τουρκία ως αναντικατάστατο πυλώνα της ευρωπαϊκής ασφάλειας.

Η αλλαγή αυτή δεν είναι τυχαία. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η αβεβαιότητα γύρω από τη μακροπρόθεσμη αμερικανική δέσμευση στο ΝΑΤΟ, οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και η προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ενισχύσει την αμυντική της αυτονομία δημιουργούν ένα νέο γεωπολιτικό περιβάλλον, το οποίο η Άγκυρα επιχειρεί να αξιοποιήσει προς όφελός της.

Γράφει ο Αναστάσιος Βλαχάκης

Από την ένταξη στην ΕΕ στην «αναγκαιότητα» της Τουρκίας

Για πολλά χρόνια η τουρκική εξωτερική πολιτική είχε ως κεντρικό στόχο την ευρωπαϊκή προοπτική. Σήμερα, η ρητορική έχει μεταβληθεί αισθητά. Ο Ερντογάν υποστηρίζει πλέον ότι η ευρωπαϊκή ασφάλεια δεν μπορεί να οικοδομηθεί χωρίς την ενεργό συμμετοχή της Τουρκίας. Το μήνυμα απευθύνεται τόσο στις Βρυξέλλες όσο και στις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες που επεξεργάζονται νέα μοντέλα αμυντικής συνεργασίας.

Η τουρκική ηγεσία επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωγραφική θέση της χώρας, τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό του ΝΑΤΟ και την αναπτυσσόμενη αμυντική βιομηχανία της σε διαπραγματευτικά εργαλεία υψηλής αξίας.

Ο πραγματικός στόχος: Πρόσβαση στα ευρωπαϊκά αμυντικά δισεκατομμύρια

Πίσω από τη δημόσια ρητορική βρίσκεται ένας ιδιαίτερα συγκεκριμένος στρατηγικός στόχος. Η Τουρκία επιδιώκει ουσιαστική συμμετοχή στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe), μέσω του οποίου η Ευρωπαϊκή Ένωση χρηματοδοτεί την ανάπτυξη της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας με κεφάλαια ύψους περίπου 150 δισ. ευρώ.

Η σημερινή νομοθεσία επιτρέπει περιορισμένη συμμετοχή τρίτων χωρών, όμως η Άγκυρα επιδιώκει πολύ μεγαλύτερη πρόσβαση για τις τουρκικές αμυντικές επιχειρήσεις. Για να συμβεί αυτό απαιτείται ειδική συμφωνία με την ΕΕ και πολιτική συναίνεση των κρατών-μελών, διαδικασία που παραμένει ιδιαίτερα σύνθετη.

Η αμυντική βιομηχανία ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής

Τα τελευταία χρόνια η Τουρκία έχει επενδύσει συστηματικά στην ανάπτυξη εγχώριας αμυντικής παραγωγής. Τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα πολεμικά πλοία, τα τεθωρακισμένα οχήματα και τα νέα προγράμματα μαχητικών αεροσκαφών αποτελούν πλέον βασικό στοιχείο της εξωτερικής της πολιτικής.

Η Άγκυρα δεν επιδιώκει μόνο την αύξηση των εξαγωγών της. Επιθυμεί να ενταχθεί στις αλυσίδες παραγωγής της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, εξασφαλίζοντας μακροχρόνια συμβόλαια, τεχνολογική συνεργασία και πρόσβαση σε ευρωπαϊκή χρηματοδότηση. Οι τουρκικές εξαγωγές αμυντικού υλικού έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, με μεγάλο μέρος τους να κατευθύνεται πλέον προς ευρωπαϊκές αγορές.

Η Σύνοδος του ΝΑΤΟ ως διπλωματική ευκαιρία

Η επικείμενη Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα αποτελεί ιδανική ευκαιρία για τον Ερντογάν να προωθήσει αυτή τη στρατηγική.

Η τουρκική κυβέρνηση επιδιώκει να παρουσιάσει τη χώρα ως δύναμη σταθερότητας σε μια περίοδο όπου η Ευρώπη αναζητά νέες ισορροπίες ασφαλείας. Παράλληλα, ζητά την άρση περιορισμών στο εμπόριο αμυντικού υλικού μεταξύ συμμάχων του ΝΑΤΟ, υποστηρίζοντας ότι οι υφιστάμενοι περιορισμοί υπονομεύουν τη συνοχή της Συμμαχίας.

Οι ευρωπαϊκές επιφυλάξεις παραμένουν

Παρά την αναβάθμιση της στρατηγικής σημασίας της Τουρκίας, αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την Άγκυρα με επιφυλακτικότητα.

Οι διαφωνίες αφορούν: Τις σχέσεις της Τουρκίας με τη Ρωσία, το κράτος δικαίου και τις δημοκρατικές ελευθερίες, τις εντάσεις στην Ανατολική Μεσόγειο, τις εκκρεμότητες στις σχέσεις με κράτη-μέλη της ΕΕ.

Παράλληλα, διεθνή μέσα ενημέρωσης επισημαίνουν ότι, όσο πλησιάζει η Σύνοδος του ΝΑΤΟ, οι δυτικές πρωτεύουσες εμφανίζονται λιγότερο πρόθυμες να ασκήσουν δημόσια κριτική στην τουρκική κυβέρνηση, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στη στρατηγική συνεργασία.

Η γεωπολιτική ως διαπραγματευτικό κεφάλαιο

Η σημερινή τουρκική στρατηγική βασίζεται σε μια απλή αλλά αποτελεσματική λογική: όσο αυξάνεται η ανάγκη της Ευρώπης για ασφάλεια, τόσο αυξάνεται και η διαπραγματευτική αξία της Τουρκίας.

Η Άγκυρα επιχειρεί να αξιοποιήσει τη θέση της ανάμεσα στην Ευρώπη, τη Μαύρη Θάλασσα, τον Καύκασο και τη Μέση Ανατολή ώστε να μετατρέψει τη γεωπολιτική της σημασία σε οικονομικά, τεχνολογικά και πολιτικά οφέλη.

Η στρατηγική αυτή δεν σηματοδοτεί κατ’ ανάγκην επαναπροσέγγιση με την Ευρωπαϊκή Ένωση με τους όρους του παρελθόντος. Αντιθέτως, αντανακλά μια πιο πραγματιστική αντίληψη, σύμφωνα με την οποία η Τουρκία επιδιώκει να διαπραγματεύεται από θέση ισχύος, αξιοποιώντας την αυξημένη σημασία της για τη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας.

Συμπέρασμα…

Η νέα ευρωπαϊκή στρατηγική του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν αποτελεί μια προσπάθεια αναπροσαρμογής της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής στις μεταβαλλόμενες διεθνείς ισορροπίες. Η Άγκυρα δεν ζητά πλέον μόνο πολιτική προσέγγιση με την Ευρωπαϊκή Ένωση· επιδιώκει να καταστεί αναπόσπαστο μέρος της νέας ευρωπαϊκής αμυντικής δομής.

Το κατά πόσο η Ευρώπη θα αποδεχθεί αυτόν τον ρόλο θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τις στρατιωτικές ανάγκες της ηπείρου, αλλά και από τη δυνατότητα εξισορρόπησης των στρατηγικών συμφερόντων με τις πολιτικές και θεσμικές επιφυλάξεις που εξακολουθούν να χαρακτηρίζουν τις ευρωτουρκικές σχέσεις.