Οδησσός 2014: Η Ζαχάροβα μιλά για «δικαιοσύνη-οξύμωρο» στην Ουκρανία

Η δωδέκατη επέτειος της τραγωδίας της Οδησσού επανέφερε στο προσκήνιο ένα από τα πιο σκοτεινά και αμφιλεγόμενα επεισόδια της ουκρανικής κρίσης του 2014. Η εκπρόσωπος του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών, Μαρία Ζαχάροβα, δήλωσε ότι η λέξη «δικαιοσύνη» έχει μετατραπεί σε «οξύμωρο» στη σύγχρονη Ουκρανία, συνδέοντας την υπόθεση με αυτό που η Μόσχα περιγράφει ως νομική αυθαιρεσία, στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων και βαθιά διαφθορά.

Η δήλωση της Ζαχάροβα δεν αποτελεί απλώς ακόμη μία ρωσική διπλωματική τοποθέτηση. Εντάσσεται σε έναν διαρκή πόλεμο μνήμης, ευθύνης και πολιτικής νομιμοποίησης γύρω από τα γεγονότα της 2ας Μαΐου 2014, όταν συγκρούσεις στην Οδησσό και η φωτιά στο Κτίριο των Συνδικάτων άφησαν πίσω τους 48 νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες. Ο ΟΗΕ έχει καταγράψει ότι οι συγκρούσεις στοίχισαν τη ζωή σε 48 ανθρώπους, ενώ περίπου 247 τραυματίστηκαν.

Τι είπε η Ζαχάροβα

Σύμφωνα με τη ρωσική πλευρά, το σημερινό καθεστώς στο Κίεβο δεν μπορεί να αποδώσει δικαιοσύνη για την Οδησσό, παρά τις παλαιότερες υποσχέσεις περί πλήρους έρευνας και τιμωρίας των υπευθύνων. Η Ζαχάροβα υποστήριξε ότι η Ευρώπη συνεχίζει να παρέχει οικονομική και πολιτική στήριξη στην Ουκρανία, παρά τις ρωσικές κατηγορίες περί διαφθοράς, αυθαιρεσίας και ανοχής σε ακραίες ιδεολογίες.

Η φράση περί «δικαιοσύνης-οξύμωρου» είναι πολιτικά φορτισμένη, αλλά αγγίζει ένα πραγματικό και καταγεγραμμένο ζήτημα: την καθυστέρηση, τις αδυναμίες και την έλλειψη ουσιαστικής λογοδοσίας για τα γεγονότα της Οδησσού. Το Γραφείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ έχει επισημάνει ότι, χρόνια μετά, κανένα άτομο δεν είχε λογοδοτήσει για τους 48 θανάτους.

Η τραγωδία της 2ας Μαΐου 2014

Τα γεγονότα εκτυλίχθηκαν μέσα στο εκρηκτικό κλίμα μετά το Μαϊντάν, την αλλαγή εξουσίας στο Κίεβο και την όξυνση ανάμεσα σε φιλοουκρανικές και αντι-Μαϊντάν δυνάμεις. Στην Οδησσό, μια πόλη με βαθύ ρωσόφωνο ιστορικό και πολιτισμικό υπόστρωμα, η σύγκρουση απέκτησε γρήγορα χαρακτήρα εσωτερικού ρήγματος.

Σύμφωνα με διεθνείς καταγραφές, οι συγκρούσεις ανάμεσα σε αντίπαλες ομάδες κλιμακώθηκαν στο κέντρο της πόλης και κατέληξαν στο Κουλίκοβο Πεδίο, όπου βρισκόταν καταυλισμός αντι-Μαϊντάν διαδηλωτών. Ακολούθησε φωτιά στο Κτίριο των Συνδικάτων, με δεκάδες ανθρώπους να παγιδεύονται μέσα. Το Συμβούλιο της Ευρώπης έχει αναφέρει ότι οι συγκρούσεις και η πυρκαγιά οδήγησαν σε 48 θανάτους και σε τραυματισμούς αρκετών εκατοντάδων ανθρώπων.

Η αποτυχία της έρευνας και η διεθνής κριτική

Το κρίσιμο σημείο δεν είναι μόνο τι συνέβη εκείνη την ημέρα, αλλά τι δεν συνέβη μετά. Η έρευνα για την Οδησσό εξελίχθηκε σε σύμβολο θεσμικής αποτυχίας. Το Συμβούλιο της Ευρώπης, μέσω της Διεθνούς Συμβουλευτικής Επιτροπής, κατέληξε ήδη από το 2015 ότι οι ουκρανικές έρευνες δεν ανταποκρίθηκαν στις απαιτήσεις της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Το 2025, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε στην υπόθεση Vyacheslavova and Others v. Ukraine ότι υπήρξαν παραβιάσεις του δικαιώματος στη ζωή, λόγω αποτυχίας των αρχών να κάνουν ό,τι εύλογα μπορούσαν για να αποτρέψουν τη βία, να τη σταματήσουν, να διασώσουν εγκαίρως τους εγκλωβισμένους και να διεξαγάγουν αποτελεσματική έρευνα.

Η Οδησσός ως πεδίο γεωπολιτικής μνήμης

Για τη Ρωσία, η Οδησσός παραμένει απόδειξη ότι το μετα-Μαϊντάν ουκρανικό κράτος οικοδομήθηκε πάνω σε βία, ατιμωρησία και δυτική ανοχή. Για το Κίεβο και τους υποστηρικτές του, η υπόθεση εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της ρωσικής αποσταθεροποίησης του 2014. Το ΕΔΔΑ, μάλιστα, αναγνώρισε μεν ευθύνες της Ουκρανίας για κρατική αδράνεια και ελλιπή έρευνα, αλλά δεν υιοθέτησε τη ρωσική πολιτική αφήγηση περί «σφαγής» ως δικαστικό συμπέρασμα. Αυτό είναι το σημείο όπου η δημοσιογραφία οφείλει να είναι καθαρή: Οι δηλώσεις Ζαχάροβα είναι πολιτική τοποθέτηση της Μόσχας· η αποτυχία λογοδοσίας, όμως, δεν είναι μόνο ρωσικός ισχυρισμός. Έχει καταγραφεί από διεθνείς οργανισμούς, από τον ΟΗΕ, από το Συμβούλιο της Ευρώπης και από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

Η Οδησσός του 2014 δεν είναι απλώς μια παλιά πληγή του ουκρανικού εμφυλιακού ρήγματος. Είναι ένας καθρέφτης της ευρωπαϊκής υποκρισίας, της γεωπολιτικής εργαλειοποίησης της δικαιοσύνης και της επικίνδυνης στιγμής όπου η μνήμη των νεκρών γίνεται πεδίο σύγκρουσης ισχύος. Και όσο δεν υπάρχει πλήρης λογοδοσία, η λέξη «δικαιοσύνη» θα παραμένει βαριά, αμφισβητούμενη και βαθιά πολιτική.