Βρετανία: Ιστορική απαγόρευση καπνού για όσους γεννήθηκαν από το 2009 και μετά

Η Βρετανία πέρασε ένα από τα πιο αυστηρά μέτρα δημόσιας υγείας των τελευταίων δεκαετιών, εγκρίνοντας νομοθεσία που οδηγεί στη δημιουργία μιας «γενιάς χωρίς καπνό». Το βρετανικό Κοινοβούλιο ενέκρινε το Tobacco and Vapes Bill, το οποίο προβλέπει ότι όσοι έχουν γεννηθεί από την 1η Ιανουαρίου 2009 και μετά δεν θα μπορούν ποτέ να αγοράσουν νόμιμα προϊόντα καπνού στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Η διατύπωση έχει σημασία. Δεν πρόκειται για απαγόρευση που αφορά μόνο «τα παιδιά που γεννιούνται από φέτος», αλλά για ένα μόνιμο, γενεακό μέτρο που ξεκινά από όσους γεννήθηκαν το 2009 και μετά. Με άλλα λόγια, οι σημερινοί ανήλικοι και όλες οι επόμενες γενιές δεν θα αποκτήσουν ποτέ νόμιμο δικαίωμα αγοράς τσιγάρων και άλλων προϊόντων καπνού.

Το νομοσχέδιο έχει πλέον περάσει από τα κοινοβουλευτικά στάδια και αναμένει τη βασιλική έγκριση, η οποία αποτελεί το τελικό τυπικό βήμα για να γίνει νόμος.

Τι προβλέπει το νέο μέτρο

Η βασική ρύθμιση είναι απλή, αλλά ιστορική: απαγορεύεται η πώληση προϊόντων καπνού σε κάθε πρόσωπο που έχει γεννηθεί την 1η Ιανουαρίου 2009 ή αργότερα. Αυτό σημαίνει ότι το νόμιμο όριο αγοράς καπνού δεν θα παραμείνει σταθερό, αλλά θα ανεβαίνει σταδιακά κάθε χρόνο, ώστε η συγκεκριμένη γενιά να μην μπορεί ποτέ να αγοράσει νόμιμα καπνό.

Στην πράξη, η Βρετανία δεν απαγορεύει άμεσα το κάπνισμα για όλους τους πολίτες. Δεν απαγορεύει επίσης την κατοχή ή τη χρήση καπνού με τον ίδιο τρόπο που απαγορεύει την πώληση σε συγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες. Το κέντρο βάρους βρίσκεται στην αγορά, στην εμπορική διάθεση και στον έλεγχο των σημείων πώλησης.

Το μέτρο εντάσσεται στη στρατηγική για τη δημιουργία μιας smoke-free generation, μιας γενιάς που δεν θα εισέλθει ποτέ νόμιμα στην αγορά καπνού. Πρόκειται για μια πολιτική που μετακινεί το βάρος από την ατομική επιλογή του ενήλικα στην πρόληψη της εξάρτησης πριν αυτή ριζώσει σε νεαρές ηλικίες.

Αυστηρότερο πλαίσιο και για τα ηλεκτρονικά τσιγάρα

Το Tobacco and Vapes Bill δεν αφορά μόνο τα παραδοσιακά προϊόντα καπνού. Περιλαμβάνει και νέους κανόνες για τα ηλεκτρονικά τσιγάρα, τα vapes και άλλα προϊόντα νικοτίνης, με στόχο τον περιορισμό της προώθησής τους στους νέους.

Σύμφωνα με το Reuters, το νομοσχέδιο δίνει στις αρχές μεγαλύτερη δυνατότητα να ελέγχουν τη διαφήμιση, την προώθηση, τη συσκευασία και την εμπορική παρουσία των προϊόντων ατμίσματος, ενώ διατηρείται η απαγόρευση πώλησης vapes σε άτομα κάτω των 18 ετών.

Το ζήτημα των vapes βρίσκεται στο επίκεντρο της βρετανικής συζήτησης τα τελευταία χρόνια. Από τη μία πλευρά, αρκετοί ειδικοί τα θεωρούν εργαλείο διακοπής του καπνίσματος για ενήλικες καπνιστές. Από την άλλη, υπάρχει έντονη ανησυχία ότι οι γεύσεις, τα χρώματα, η προβολή και η ευκολία πρόσβασης έχουν δημιουργήσει νέα γενιά εξάρτησης από τη νικοτίνη.

Η κυβέρνηση επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε αυτές τις δύο πραγματικότητες: να μην κλείσει πλήρως τον δρόμο σε ενήλικες που χρησιμοποιούν το άτμισμα για να κόψουν το τσιγάρο, αλλά ταυτόχρονα να περιορίσει τη μαζική κανονικοποίηση της νικοτίνης στους ανήλικους.

Γιατί η Βρετανία προχώρησε σε αυτή την απόφαση

Η επίσημη επιχειρηματολογία του Λονδίνου βασίζεται στη δημόσια υγεία και στο κόστος που προκαλεί το κάπνισμα στο βρετανικό σύστημα υγείας. Το Reuters μετέδωσε ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλείται η κυβέρνηση, το κάπνισμα συνδέεται με περίπου 64.000 θανάτους ετησίως στην Αγγλία, εκατοντάδες χιλιάδες νοσηλείες και κόστος περίπου 3 δισ. λιρών για το NHS.

Η βρετανική κυβέρνηση παρουσιάζει το μέτρο ως επένδυση μακράς πνοής. Δεν πρόκειται για μια απόφαση που θα αποδώσει άμεσα μέσα σε λίγους μήνες, αλλά για μια προσπάθεια να αλλάξει η κοινωνική σχέση με τον καπνό σε βάθος δεκαετιών.

Με απλά λόγια, η Βρετανία επιχειρεί να κάνει με τον καπνό αυτό που προηγούμενες γενιές πολιτικής έκαναν με άλλες επικίνδυνες συνήθειες: να τις βγάλει σταδιακά από το πεδίο του φυσιολογικού. Από τις απαγορεύσεις καπνίσματος σε κλειστούς δημόσιους χώρους μέχρι την απλή συσκευασία στα πακέτα τσιγάρων, η χώρα έχει ήδη ακολουθήσει μια μακρά πορεία περιορισμών. Το νέο νομοσχέδιο είναι το πιο ριζικό βήμα αυτής της διαδρομής.

Δεν είναι καθολική απαγόρευση καπνίσματος

Ένα κρίσιμο σημείο που συχνά χάνεται στους τίτλους είναι ότι η νέα νομοθεσία δεν σημαίνει πως απαγορεύεται το κάπνισμα σε όλους τους Βρετανούς. Όσοι έχουν γεννηθεί πριν από την 1η Ιανουαρίου 2009 θα μπορούν να συνεχίσουν να αγοράζουν νόμιμα προϊόντα καπνού, εφόσον πληρούν το υφιστάμενο ηλικιακό όριο.

Η αλλαγή αφορά την επόμενη γενιά. Ένας άνθρωπος που γεννήθηκε το 2008 θα μπορεί, όταν πληροί τις προϋποθέσεις, να αγοράζει καπνό. Ένας άνθρωπος που γεννήθηκε το 2009 δεν θα μπορεί ποτέ να το κάνει νόμιμα. Αυτή ακριβώς η διάκριση είναι που κάνει το μέτρο τόσο πρωτόγνωρο και ταυτόχρονα τόσο αμφιλεγόμενο.

Οι υποστηρικτές του το βλέπουν ως αποφασιστική τομή υπέρ της δημόσιας υγείας. Οι επικριτές του προειδοποιούν για υπερβολική κρατική παρέμβαση, για πιθανή ανάπτυξη παράνομων αγορών και για μια νέα μορφή ηλικιακής διάκρισης στην καθημερινή ζωή.

Οι αντιδράσεις και τα ερωτήματα

Το μέτρο έχει προκαλέσει ισχυρή συζήτηση στη Βρετανία. Οργανώσεις δημόσιας υγείας και γιατροί το χαιρετίζουν ως ιστορική νίκη απέναντι σε μια από τις πιο θανατηφόρες συνήθειες της σύγχρονης εποχής. Από την άλλη πλευρά, εκπρόσωποι της αγοράς και πολιτικοί επικριτές εκφράζουν φόβους ότι η απαγόρευση θα οδηγήσει μέρος της ζήτησης σε παράνομα κανάλια.

Υπάρχει επίσης το ζήτημα της εφαρμογής. Οι έλεγχοι στους λιανοπωλητές θα πρέπει να είναι αυστηροί και συνεχείς. Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να επαληθεύουν με ακρίβεια την ηλικία και το έτος γέννησης των πελατών. Το κράτος θα χρειαστεί μηχανισμούς επιβολής, κυρώσεις και σαφή ενημέρωση των πολιτών.

Η εμπειρία από άλλες απαγορεύσεις δείχνει ότι ο νόμος από μόνος του δεν αρκεί. Η επιτυχία τέτοιων πολιτικών εξαρτάται από την κοινωνική αποδοχή, την αποτελεσματική επιτήρηση και την ικανότητα του κράτους να αποτρέπει την παράκαμψη των κανόνων.

Ένα διεθνές προηγούμενο με πολιτικό βάρος

Η βρετανική απόφαση δεν αφορά μόνο τη Βρετανία. Αποτελεί διεθνές προηγούμενο. Όταν μια μεγάλη δυτική χώρα θεσπίζει μια γενεακή απαγόρευση αγοράς καπνού, στέλνει μήνυμα και σε άλλες κυβερνήσεις ότι η πολιτική δημόσιας υγείας μπορεί να κινηθεί πλέον πέρα από τις κλασικές προειδοποιήσεις, τους φόρους και τις καμπάνιες ενημέρωσης.

Το ερώτημα είναι αν και άλλες ευρωπαϊκές χώρες θα ακολουθήσουν αντίστοιχη γραμμή. Η Ευρώπη ήδη κινείται προς αυστηρότερους κανόνες για τον καπνό, τη νικοτίνη και τα προϊόντα ατμίσματος, αλλά η βρετανική προσέγγιση είναι πιο ριζική, επειδή δεν περιορίζει απλώς την κατανάλωση. Σχεδιάζει την οριστική έξοδο μιας γενιάς από την αγορά καπνού.

Για κοινωνίες όπως η ελληνική, όπου το κάπνισμα παραμένει βαθιά ριζωμένη καθημερινή συνήθεια, η βρετανική απόφαση θα παρακολουθηθεί με ενδιαφέρον, αλλά και με σκεπτικισμό. Η προστασία της δημόσιας υγείας είναι αυτονόητη υποχρέωση κάθε οργανωμένης πολιτείας. Όμως κάθε τέτοιο μέτρο ανοίγει και μια μεγαλύτερη συζήτηση για τα όρια του κράτους, την ατομική ελευθερία, την πρόληψη και τον τρόπο με τον οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες ρυθμίζουν την προσωπική συμπεριφορά.

Η Βρετανία δεν απαγόρευσε απλώς ένα προϊόν. Επιχείρησε να αλλάξει τη σχέση μιας ολόκληρης γενιάς με τον καπνό, ανοίγοντας έναν νέο κύκλο συζήτησης για τη δημόσια υγεία, την κρατική παρέμβαση και τα όρια της ελευθερίας στη σύγχρονη Δύση.

Πηγή: The Guardian