Λιβύη και Τουρκία: Η Αθήνα επιχειρεί να σπάσει το τουρκικό μονοπώλιο επιρροής

Η Αθήνα επιστρέφει στη Λιβύη για να σπάσει το τουρκικό μονοπώλιο

Η επίσκεψη του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη στη Λιβύη δεν ήταν μια τυπική διπλωματική κίνηση. Ήταν μια προσπάθεια της Αθήνας να επιστρέψει σε ένα πεδίο όπου η Τουρκία έχει χτίσει τα τελευταία χρόνια βαθιά στρατηγικά ερείσματα, αξιοποιώντας τη διάλυση του λιβυκού κράτους, τις εσωτερικές συγκρούσεις και το κενό ισχύος που άφησε πίσω της η Δύση.

Η Λιβύη δεν είναι τυπικά «Τουρκοκρατούμενη». Δεν αποτελεί ενιαίο προτεκτοράτο της Άγκυρας. Όμως η πραγματικότητα είναι ότι η δυτική Λιβύη, με κέντρο την Τρίπολη, βρίσκεται υπό ισχυρότατη τουρκική επιρροή. Η Άγκυρα έχει αποκτήσει στρατιωτική, πολιτική και οικονομική παρουσία, ενώ μέσω του παράνομου τουρκολιβυκού μνημονίου του 2019 επιχείρησε να επιβάλει έναν θαλάσσιο χάρτη που αγνοεί την Κρήτη και πλήττει ευθέως τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.

Σε αυτό το περιβάλλον, η Αθήνα επιχειρεί να σπάσει το τουρκικό μονοπώλιο επιρροής. Όχι με κραυγές, αλλά με επαναφορά της διπλωματίας, τεχνικές συνομιλίες, άνοιγμα διαύλων και σύνδεση της Λιβύης με τα ελληνικά συμφέροντα στην Ανατολική Μεσόγειο.

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως αφετηρία της σύγκρουσης

Το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 αποτέλεσε σημείο καμπής. Με μια συμφωνία ανάμεσα στην Άγκυρα και την τότε κυβέρνηση της Τρίπολης, η Τουρκία επιχείρησε να χαράξει θαλάσσιες ζώνες που παρακάμπτουν την ελληνική νησιωτική κυριαρχία και ιδίως την Κρήτη. Για την Ελλάδα, το μνημόνιο αυτό είναι νομικά ανυπόστατο και πολιτικά προκλητικό. Δεν στηρίζεται στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας, δεν λαμβάνει υπόψη την επήρεια των ελληνικών νησιών και λειτουργεί ως εργαλείο στρατηγικής περικύκλωσης στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η επίσκεψη Γεραπετρίτη στη Λιβύη εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη μάχη: Να επαναφέρει την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών σε θεσμική βάση και να δείξει ότι η Ελλάδα δεν αποδέχεται να σχεδιάζονται χάρτες ερήμην της.

Ο στόχος της Αθήνας: Διάλογος για ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα

Η ελληνική πλευρά επιδιώκει να ανοίξει τεχνικός διάλογος με τη Λιβύη για την οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας. Αυτό είναι κρίσιμο, διότι η Λιβύη έχει απέναντί της την Κρήτη και κάθε νόμιμη θαλάσσια οριοθέτηση πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ελληνική γεωγραφία. Η Αθήνα γνωρίζει ότι δεν μπορεί να αφήσει την Άγκυρα να είναι ο μοναδικός συνομιλητής της Τρίπολης. Αν η Τουρκία μονοπωλεί τη λιβυκή ατζέντα, τότε το τουρκολιβυκό μνημόνιο αποκτά πολιτική αντοχή, ακόμη κι αν νομικά αμφισβητείται. Αντίθετα, αν η Ελλάδα επανέλθει στο τραπέζι, τότε δημιουργείται αντίβαρο.

Αυτή είναι η ουσία της ελληνικής κίνησης: Να μετατραπεί η Λιβύη από αποκλειστικό πεδίο τουρκικής επιρροής σε χώρο όπου η Αθήνα έχει παρουσία, λόγο και δυνατότητα διαπραγμάτευσης.

Το μεταναστευτικό ως ζήτημα εθνικής ασφάλειας

Η επίσκεψη δεν αφορούσε μόνο τους χάρτες. Αφορούσε και το μεταναστευτικό. Οι αυξημένες ροές από τη Λιβύη προς την Κρήτη και τη Γαύδο έχουν καταστήσει τη νότια θαλάσσια πύλη της Ελλάδας νέο σημείο πίεσης.

Η Λιβύη, λόγω της αποσταθεροποίησης και της αδύναμης κρατικής δομής, λειτουργεί ως διάδρομος μετακίνησης πληθυσμών από την Αφρική προς την Ευρώπη. Για την Ελλάδα, αυτό δεν είναι απλώς ανθρωπιστικό ζήτημα. Είναι θέμα ελέγχου συνόρων, ασφάλειας, κοινωνικής συνοχής και ευρωπαϊκής ευθύνης. Η Αθήνα επιχειρεί να συνδέσει τη συνεργασία με τη Λιβύη με έναν πιο σταθερό μηχανισμό ελέγχου των ροών. Αν η Τουρκία αξιοποίησε στο παρελθόν το μεταναστευτικό ως εργαλείο πίεσης στον Έβρο και στο Αιγαίο, η Ελλάδα δεν μπορεί να επιτρέψει να δημιουργηθεί αντίστοιχο κενό νότια της Κρήτης.

Η Λιβύη ως διαιρεμένο κράτος και πεδίο ξένων δυνάμεων

Η δυσκολία για την Αθήνα είναι ότι η Λιβύη δεν λειτουργεί ως ενιαίο, σταθερό κράτος. Από το 2011 και μετά, η χώρα παραμένει διαιρεμένη ανάμεσα σε ανταγωνιστικά κέντρα εξουσίας, με ξένες δυνάμεις να επηρεάζουν άμεσα τις εξελίξεις. Στα δυτικά, η Τρίπολη διατηρεί ισχυρούς δεσμούς με την Τουρκία. Στα ανατολικά, η Βεγγάζη και οι δυνάμεις του Χαλίφα Χάφταρ έχουν διαφορετικές εξωτερικές στηρίξεις και διαφορετική στάση απέναντι στην Άγκυρα.

Γι’ αυτό η Ελλάδα χρειάζεται πολυεπίπεδη διπλωματία. Δεν αρκεί να μιλά μόνο με τη μία πλευρά. Πρέπει να διατηρεί διαύλους και με την Τρίπολη και με την ανατολική Λιβύη, ώστε να μη βρίσκεται εκτός των εξελίξεων όταν τίθενται ζητήματα θαλασσίων ζωνών, ενέργειας και ασφάλειας.

Η Τουρκία κινήθηκε νωρίς και επιθετικά

Η Τουρκία δεν απέκτησε επιρροή στη Λιβύη τυχαία. Κινήθηκε νωρίς, στρατιωτικά και πολιτικά. Στήριξε την κυβέρνηση της Τρίπολης σε κρίσιμη στιγμή, απέκτησε πρόσβαση σε βάσεις, υπέγραψε συμφωνίες και μετέτρεψε τη λιβυκή κρίση σε στρατηγική ευκαιρία. Αυτό είναι το μεγάλο μάθημα για την Αθήνα. Στην Ανατολική Μεσόγειο, όποιος απουσιάζει από το πεδίο, κινδυνεύει να βρεθεί μπροστά σε τετελεσμένα. Η διπλωματία δεν είναι μόνο ανακοινώσεις. Είναι παρουσία, συνέχεια, επιμονή και δυνατότητα επιρροής.

Η ελληνική προσπάθεια σήμερα έρχεται να καλύψει χαμένο χρόνο. Δεν είναι εύκολη, ούτε αρκεί μια επίσκεψη για να ανατραπούν συσχετισμοί ετών. Αλλά είναι αναγκαία.

Το μήνυμα προς Άγκυρα και Τρίπολη

Η κίνηση Γεραπετρίτη στέλνει διπλό μήνυμα. Προς την Τρίπολη, ότι η Ελλάδα είναι γειτονική ευρωπαϊκή δύναμη με άμεσα συμφέροντα και δεν μπορεί να αγνοείται. Προς την Άγκυρα, ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν θα γίνει αποδεκτό ως νέα κανονικότητα στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Αθήνα δεν επιχειρεί απλώς να διαμαρτυρηθεί. Επιχειρεί να δημιουργήσει εναλλακτικό κανάλι συνεννόησης. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, διότι η τουρκική στρατηγική βασίζεται στην εικόνα ότι η Τρίπολη δεν έχει άλλον σοβαρό περιφερειακό συνομιλητή πέρα από την Άγκυρα. Η Ελλάδα προσπαθεί να σπάσει ακριβώς αυτή την εικόνα.

Η ελληνική γραμμή χρειάζεται διάρκεια

Η προσπάθεια αυτή δεν πρέπει να μείνει αποσπασματική. Αν η Ελλάδα θέλει πραγματικά να περιορίσει την τουρκική επιρροή στη Λιβύη, χρειάζεται σταθερή παρουσία, οικονομική διπλωματία, ευρωπαϊκή στήριξη, επαφές με όλες τις πλευρές και ξεκάθαρη στρατηγική για την Ανατολική Μεσόγειο. Η Λιβύη δεν είναι μια μακρινή κρίση. Είναι χώρα απέναντι από την Κρήτη. Ό,τι συμβαίνει εκεί επηρεάζει άμεσα την ελληνική ασφάλεια, τις θαλάσσιες ζώνες, τις μεταναστευτικές ροές και την ισορροπία δυνάμεων στη Μεσόγειο. Γι’ αυτό η Αθήνα δεν έχει την πολυτέλεια της απουσίας.

Η επίσκεψη Γεραπετρίτη στη Λιβύη δείχνει ότι η Αθήνα επιχειρεί να επανέλθει σε ένα κρίσιμο μέτωπο όπου η Τουρκία κινήθηκε πρώτη, γρήγορα και επιθετικά. Το ζητούμενο πλέον δεν είναι μια φωτογραφία διπλωματικής παρουσίας, αλλά μια σταθερή ελληνική στρατηγική. Γιατί στη Λιβύη δεν κρίνεται μόνο ένα μνημόνιο. Κρίνεται αν η Ελλάδα θα έχει λόγο στη νότια πύλη της Ανατολικής Μεσογείου ή αν θα αφήσει άλλους να χαράζουν χάρτες απέναντι από την Κρήτη.