Η Παγκόσμια Τάξη μετά το 2026: Τα τρία σενάρια που θα καθορίσουν τον 21ο αιώνα

Η ανθρωπότητα βρίσκεται μπροστά σε μια από τις σημαντικότερες ιστορικές καμπές από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, το διεθνές σύστημα λειτουργούσε κάτω από μια σχετικά σταθερή πραγματικότητα: την αμερικανική υπεροχή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διέθεταν τη μεγαλύτερη οικονομία, τις ισχυρότερες ένοπλες δυνάμεις, το κυρίαρχο νόμισμα και το μεγαλύτερο δίκτυο συμμαχιών στον πλανήτη.

Γράφει ο Αναστάσιος Βλαχάκης

Σήμερα όμως τα δεδομένα αλλάζουν με ταχύτητα που λίγοι είχαν προβλέψει πριν από μία δεκαετία.

Η άνοδος της Κίνας, η επιμονή της Ρωσίας να αμφισβητεί τη δυτική αρχιτεκτονική ασφαλείας, η αυξανόμενη αυτονομία περιφερειακών δυνάμεων όπως η Ινδία, η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία, αλλά και η τεχνολογική επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον αβεβαιότητας.

Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν αλλάζει η παγκόσμια τάξη. Το ερώτημα είναι ποια μορφή θα πάρει η επόμενη.

Η εποχή της αμερικανικής μονοκρατορίας φτάνει στα όριά της

Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, οι Ηνωμένες Πολιτείες βρέθηκαν χωρίς ουσιαστικό στρατηγικό αντίπαλο. Η Ουάσιγκτον μπορούσε να επηρεάζει εξελίξεις σε κάθε γωνιά του πλανήτη, να επιβάλλει κυρώσεις, να παρεμβαίνει στρατιωτικά και να καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τους κανόνες του διεθνούς συστήματος.

Η εικόνα αυτή παραμένει ισχυρή αλλά όχι αδιαμφισβήτητη.

Η αμερικανική οικονομία εξακολουθεί να βρίσκεται στην κορυφή της παγκόσμιας κατάταξης, όμως η Κίνα πλησιάζει σε πολλούς κρίσιμους τομείς. Παράλληλα, η Ουάσιγκτον αντιμετωπίζει αυξανόμενα δημόσια χρέη, εσωτερικές πολιτικές διαιρέσεις και ένα ολοένα πιο απαιτητικό διεθνές περιβάλλον.

Για πρώτη φορά μετά από τριάντα χρόνια, οι Ηνωμένες Πολιτείες καλούνται να διαχειριστούν ταυτόχρονα ανταγωνισμό στην Ευρώπη, στην Ασία και στη Μέση Ανατολή. Αυτό από μόνο του αποτελεί ιστορική αλλαγή.

Η Κίνα δεν κρύβει πλέον τις φιλοδοξίες της

Εάν κάποιος αναζητήσει τον βασικό υποψήφιο αμφισβητία της αμερικανικής κυριαρχίας, η απάντηση βρίσκεται στο Πεκίνο. Η Κίνα δεν επιδιώκει απλώς μεγαλύτερη επιρροή. Επιδιώκει να διαμορφώσει τους κανόνες του διεθνούς συστήματος σύμφωνα με τα δικά της συμφέροντα.

Οι τεράστιες επενδύσεις σε λιμάνια, σιδηροδρομικά δίκτυα και ενεργειακές υποδομές μέσω της Πρωτοβουλίας «Belt and Road» δημιούργησαν ένα παγκόσμιο πλέγμα οικονομικής επιρροής που εκτείνεται από την Ασία μέχρι την Αφρική και την Ευρώπη. Ταυτόχρονα, το Πεκίνο επενδύει μαζικά στην τεχνητή νοημοσύνη, στους ημιαγωγούς, στα δίκτυα 5G και στις στρατιωτικές τεχνολογίες νέας γενιάς.

Η Ταϊβάν αποτελεί το σημαντικότερο γεωπολιτικό σημείο τριβής. Για την κινεζική ηγεσία το ζήτημα δεν είναι απλώς στρατηγικό αλλά και ιστορικό. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αντίθετα, η διατήρηση της σημερινής κατάστασης θεωρείται κρίσιμη για την ισορροπία ισχύος στον Ινδο-Ειρηνικό. Αυτός ο ανταγωνισμός πιθανότατα θα αποτελέσει τον κεντρικό άξονα της παγκόσμιας πολιτικής μέχρι το 2035.

Η Ρωσία παραμένει πολύ ισχυρότερη από όσο υπολόγιζαν πολλοί

Η ρωσική οικονομία δεν μπορεί να συγκριθεί με εκείνη των Ηνωμένων Πολιτειών ή της Κίνας. Ωστόσο η ισχύς ενός κράτους δεν μετριέται μόνο με το ΑΕΠ.

Η Ρωσία διαθέτει τεράστια ενεργειακά αποθέματα, στρατηγικές πρώτες ύλες, προηγμένο πυρηνικό οπλοστάσιο και σημαντική στρατιωτική βιομηχανία. Παράλληλα έχει αποδείξει ότι μπορεί να αντέχει ισχυρές οικονομικές πιέσεις και κυρώσεις για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η Μόσχα έχει επίσης πετύχει κάτι που πριν από μερικά χρόνια θεωρούνταν δύσκολο, να εμβαθύνει τη συνεργασία της με την Κίνα χωρίς να μετατραπεί σε απλό δορυφόρο του Πεκίνου.

Η σχέση αυτή δεν είναι συμμαχία με την κλασική έννοια, αλλά αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν το παγκόσμιο ισοζύγιο ισχύος.

Η Ευρώπη αναζητά τον ρόλο της

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα υπαρξιακό ερώτημα. Μπορεί να εξελιχθεί σε αυτόνομο γεωπολιτικό πόλο ή θα παραμείνει εξαρτημένη από την αμερικανική στρατηγική ομπρέλα;

Η απάντηση δεν είναι εύκολη.

Η Ευρώπη διαθέτει τεράστια οικονομική δύναμη, προηγμένη τεχνολογία και σημαντικό ανθρώπινο κεφάλαιο. Ωστόσο, η στρατιωτική της ισχύς παραμένει κατακερματισμένη, ενώ οι διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες συχνά δυσκολεύουν τη λήψη κοινών αποφάσεων.

Οι επόμενες δεκαετίες θα δείξουν αν η Ευρώπη μπορεί να μετατραπεί σε πραγματικό στρατηγικό παίκτη ή αν θα συνεχίσει να λειτουργεί κυρίως ως οικονομικός γίγαντας με περιορισμένη γεωπολιτική αυτονομία.

Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού

Στις προηγούμενες ιστορικές περιόδους οι αυτοκρατορίες χτίζονταν πάνω σε στρατούς, πρώτες ύλες και βιομηχανική παραγωγή. Στον 21ο αιώνα η ισχύς αποκτά ένα νέο θεμέλιο, τα δεδομένα.

Η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται σε στρατηγικό εργαλείο που επηρεάζει την οικονομία, την άμυνα, τις πληροφορίες και την παραγωγικότητα. Οι χώρες που θα κυριαρχήσουν σε αυτόν τον τομέα ενδέχεται να αποκτήσουν πλεονεκτήματα αντίστοιχα με εκείνα που προσέφερε κάποτε η βιομηχανική επανάσταση ή η πυρηνική τεχνολογία.

Η μάχη για τα κέντρα δεδομένων, τους ημιαγωγούς και τα προηγμένα συστήματα AI δεν είναι απλώς οικονομικός ανταγωνισμός. Είναι η νέα μορφή γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.

Τα τρία σενάρια για τον κόσμο του 2035

Η εξέλιξη της διεθνούς τάξης μπορεί να ακολουθήσει διαφορετικές διαδρομές.

• Το πρώτο και πιθανότερο σενάριο είναι η ελεγχόμενη πολυπολικότητα. Οι μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίζονται έντονα, αλλά αποφεύγουν άμεσες συγκρούσεις. Δημιουργούνται νέες περιφερειακές ισορροπίες και ο κόσμος λειτουργεί μέσα από συμβιβασμούς και διαπραγματεύσεις.
• Το δεύτερο σενάριο είναι ένας νέος Ψυχρός Πόλεμος. Οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα δημιουργούν δύο ανταγωνιστικά οικονομικά και τεχνολογικά οικοσυστήματα. Οι χώρες αναγκάζονται σταδιακά να επιλέξουν στρατόπεδο.
• Το τρίτο και πιο επικίνδυνο σενάριο είναι η περίοδος διαδοχικών κρίσεων. Μια κρίση στην Ταϊβάν, μια γενικευμένη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή ή μια νέα μεγάλη ευρωπαϊκή ανάφλεξη θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε βαθιά αναδιάρθρωση του διεθνούς συστήματος.

Κανείς δεν μπορεί να αποκλείσει κανένα από τα τρία.

Η Ελλάδα μέσα στη νέα παγκόσμια πραγματικότητα

Για την Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές δεν αποτελούν θεωρητικές συζητήσεις. Η χώρα βρίσκεται σε μία από τις σημαντικότερες γεωστρατηγικές περιοχές του πλανήτη. Η Ανατολική Μεσόγειος, τα Βαλκάνια, η Μαύρη Θάλασσα και η Μέση Ανατολή συγκλίνουν σε έναν χώρο όπου τα συμφέροντα μεγάλων δυνάμεων συναντώνται καθημερινά.

Η σημασία των λιμανιών, των ενεργειακών υποδομών, των θαλάσσιων οδών και των αμυντικών συνεργασιών αναμένεται να αυξηθεί περαιτέρω. Σε έναν κόσμο όπου οι ισορροπίες μεταβάλλονται διαρκώς, τα κράτη που διαθέτουν γεωγραφικό πλεονέκτημα, πολιτική σταθερότητα και μακροπρόθεσμη στρατηγική θα είναι εκείνα που θα επωφεληθούν περισσότερο.

Η Ελλάδα έχει τις προϋποθέσεις να ενισχύσει τη θέση της. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα αξιοποιήσει εγκαίρως τις ευκαιρίες που δημιουργούνται.

Το πραγματικό διακύβευμα της επόμενης δεκαετίας

Η μεγάλη αλλαγή που συντελείται σήμερα δεν αφορά απλώς την άνοδο ή την πτώση συγκεκριμένων κρατών. Αφορά τους ίδιους τους κανόνες που θα διέπουν το διεθνές σύστημα για τις επόμενες γενιές. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα στην Ουάσιγκτον, στο Πεκίνο, στη Μόσχα, στις Βρυξέλλες και σε άλλες μεγάλες πρωτεύουσες θα καθορίσουν τον κόσμο του 2035 και του 2050.

Η περίοδος της σχετικής προβλεψιμότητας που ακολούθησε το τέλος του Ψυχρού Πολέμου φαίνεται να κλείνει οριστικά. Στη θέση της αναδύεται μια εποχή αυξημένου ανταγωνισμού, πολλαπλών κέντρων ισχύος και συνεχών γεωπολιτικών ανακατατάξεων.

Το ερώτημα δεν είναι ποιος θα κερδίσει αυτή τη μετάβαση. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιοι θα είναι οι κανόνες του νέου κόσμου όταν η μετάβαση ολοκληρωθεί.

Πηγές:

• Council on Foreign Relations (CFR)
• RAND Corporation
• Center for Strategic and International Studies (CSIS)
• International Institute for Strategic Studies (IISS)
• European Council on Foreign Relations (ECFR)