Η Ευρώπη βάζει την Τουρκία στην ίδια πρόταση με Ρωσία και Κίνα, ενώ αδυνατεί να πιέσει το Ισραήλ

Η φράση που άνοιξε νέο ευρωπαϊκό μέτωπο

Η Ευρώπη βρίσκεται ξανά μπροστά σε μια από τις μεγάλες αντιφάσεις της εξωτερικής της πολιτικής. Την ώρα που αποτυγχάνει να διαμορφώσει ενιαία και αποφασιστική στάση απέναντι στο Ισραήλ, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, τοποθετεί την Τουρκία στην ίδια γεωπολιτική πρόταση με τη Ρωσία και την Κίνα.

Η δήλωση έγινε σε εκδήλωση για τα 80 χρόνια της γερμανικής εφημερίδας Die Zeit στο Αμβούργο. Η φον ντερ Λάιεν, μιλώντας για τη διεύρυνση και τη γεωπολιτική αυτονομία της Ευρώπης, ανέφερε ότι η ΕΕ πρέπει να πετύχει την «ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής ηπείρου» ώστε αυτή να μη διαμορφώνεται από ρωσική, τουρκική ή κινεζική επιρροή. Η διατύπωση αυτή προκάλεσε άμεσες αντιδράσεις στην Άγκυρα, καθώς για πρώτη φορά η Τουρκία εμφανίζεται ρητορικά δίπλα σε δύο δυνάμεις που η Δύση αντιμετωπίζει ως συστημικούς ανταγωνιστές.

Δεν πρόκειται για μια απλή φραστική αστοχία. Η δήλωση φανερώνει μια βαθύτερη μετατόπιση στον τρόπο με τον οποίο οι Βρυξέλλες βλέπουν πλέον την Τουρκία. Όχι μόνο ως δύσκολο εταίρο, όχι μόνο ως υποψήφια προς ένταξη χώρα με παγωμένη ευρωπαϊκή πορεία, αλλά ως αυτόνομο κέντρο ισχύος που επιχειρεί να διαμορφώσει εξελίξεις στα Βαλκάνια, στον Καύκασο, στη Μαύρη Θάλασσα, στη Συρία, στη Λιβύη και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η ευρωπαϊκή διπλωματία ανάμεσα στη ρητορική και την αδυναμία

Η χρονική συγκυρία είναι κρίσιμη. Στις 21 Απριλίου 2026, οι υπουργοί Εξωτερικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης απέτυχαν να συμφωνήσουν σε αναστολή ή ουσιαστικό περιορισμό της Συμφωνίας Σύνδεσης ΕΕ–Ισραήλ, παρά τις πιέσεις χωρών όπως η Ισπανία, η Ιρλανδία και η Σλοβενία. Το Reuters κατέγραψε ότι δεν υπήρξε συναίνεση, με τη Γερμανία και την Ιταλία να αντιτίθενται σε πλήρη αναστολή, ενώ άλλες χώρες ζητούσαν σκληρότερη στάση απέναντι στους ισραηλινούς εποικισμούς και στην ανθρωπιστική κατάσταση στη Γάζα.

Το ίδιο σημείο ανέδειξε και ο Guardian, σημειώνοντας ότι οι ευρωπαίοι υπουργοί απέρριψαν ανανεωμένη πρόταση για μερική αναστολή της συμφωνίας, παρά τις καταγγελίες για παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου, τη βία εποίκων στη Δυτική Όχθη και την καταστροφική ανθρωπιστική εικόνα στη Γάζα.

Η εικόνα είναι χαρακτηριστική. Η ΕΕ εμφανίζεται πρόθυμη να μιλήσει με όρους ισχύος απέναντι στην Τουρκία, αλλά παραμένει διαιρεμένη και αμήχανη όταν η συζήτηση αγγίζει το Ισραήλ. Αυτό δεν περνά απαρατήρητο στον διεθνή Τύπο, ούτε στις πρωτεύουσες της περιοχής.

Η Διεθνής Αμνηστία χαρακτήρισε την ευρωπαϊκή απόφαση να διατηρηθεί η εμπορική σχέση με το Ισραήλ ως «ηθική αποτυχία», υποστηρίζοντας ότι η ΕΕ δείχνει περιφρόνηση για τις ζωές αμάχων στα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη και στον Λίβανο.

Η Τουρκία ως ανταγωνιστής, όχι απλώς ως εταίρος

Η Άγκυρα αντέδρασε έντονα στη δήλωση φον ντερ Λάιεν. Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν χαρακτήρισε τις αναφορές «ατυχείς», επισημαίνοντας ότι η Τουρκία παραμένει χώρα-μέλος του ΝΑΤΟ και υποψήφια προς ένταξη στην ΕΕ.

Από την πλευρά της, η Κομισιόν επιχείρησε να ρίξει τους τόνους, διευκρινίζοντας ότι η Τουρκία έχει ευθύνη, ως υποψήφια χώρα, να ευθυγραμμίζεται με τις αξίες και τις θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όμως η ουσία δεν αλλάζει. Η Τουρκία δεν αντιμετωπίζεται πλέον μόνο ως χώρα με την οποία η Ευρώπη διαπραγματεύεται για το μεταναστευτικό, το εμπόριο ή την τελωνειακή ένωση. Αντιμετωπίζεται ως δύναμη με δική της στρατηγική ατζέντα.

Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της δήλωσης. Η Ευρώπη βλέπει ότι η Τουρκία του Ερντογάν δεν κινείται πλέον ως περιφερειακός ακόλουθος της Δύσης. Κινείται ως δύναμη που θέλει να ορίζει τους όρους του παιχνιδιού από τη Συρία μέχρι τη Σομαλία και από τον Καύκασο μέχρι την Ανατολική Μεσόγειο.

Το ισραηλινό μέτωπο και η νέα ανάγνωση της Τουρκίας

Την ίδια ώρα, η ένταση Ισραήλ–Τουρκίας λαμβάνει πλέον χαρακτηριστικά ευρύτερης στρατηγικής αντιπαράθεσης. Το Middle East Eye κατέγραψε την κλιμάκωση των τελευταίων εβδομάδων, με τις δύο πλευρές να ανταλλάσσουν κατηγορίες για τη Συρία και τη Γάζα, ενώ η Άγκυρα υποστηρίζει ότι το Ισραήλ επιχειρεί να παρουσιάσει την Τουρκία ως νέο εχθρό.

Αυτό το κλίμα δεν περιορίζεται στη ρητορική. Στο Ισραήλ αυξάνονται οι φωνές που βλέπουν την Τουρκία ως πιθανό μελλοντικό στρατηγικό αντίπαλο. Δεν πρόκειται για τη Χαμάς, ούτε για τη Χεζμπολάχ, ούτε για έναν μη κρατικό δρώντα με περιορισμένες δυνατότητες. Πρόκειται για ένα κράτος με μεγάλη επικράτεια, ισχυρό στρατό, αεροπορία, στόλο, αμυντική βιομηχανία, μη επανδρωμένα συστήματα και περιφερειακές βάσεις επιρροής.

Ο αναλυτής Μουίν Ραμπάνι, σε δημόσια παρέμβασή του για τις σχέσεις Ισραήλ–Τουρκίας, υπογράμμισε ότι το Ισραήλ δεν έχει πολεμήσει αντίπαλο με αεροπορική ισχύ από το 1973. Αυτή η παρατήρηση έχει ιδιαίτερη βαρύτητα, διότι φωτίζει τη διαφορά ανάμεσα στις συγκρούσεις του Ισραήλ με ένοπλες οργανώσεις και σε μια πιθανή αντιπαράθεση με κρατική δύναμη όπως η Τουρκία.

Η Τουρκία διαθέτει μια αναπτυσσόμενη εγχώρια αμυντική βιομηχανία, έχει επενδύσει συστηματικά στα drones, στα πυραυλικά συστήματα, στη ναυπηγική και στην αεροδιαστημική τεχνολογία, ενώ επιχειρεί να μειώσει την εξάρτησή της από δυτικά οπλικά συστήματα. Για το Ισραήλ, το οποίο στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στη δυτική και κυρίως αμερικανική στήριξη, αυτή η παράμετρος δημιουργεί ένα διαφορετικό στρατηγικό περιβάλλον.

Το παράδοξο της ευρωπαϊκής στάσης

Το ερώτημα που προκύπτει είναι αναπόφευκτο: Πώς γίνεται η Τουρκία να παρουσιάζεται ως απειλή για την ευρωπαϊκή διαμόρφωση της ηπείρου, ενώ το Ισραήλ, παρά τις διεθνείς επικρίσεις για τη Γάζα και τη Δυτική Όχθη, εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται από μεγάλο μέρος της ΕΕ ως εταίρος που δεν πρέπει να πιεστεί αποφασιστικά;

Η απάντηση βρίσκεται στην ίδια τη δομή της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής. Η ΕΕ δεν είναι ενιαίο γεωπολιτικό υποκείμενο. Είναι πεδίο σύγκρουσης συμφερόντων, ιστορικών ενοχών, εμπορικών δεσμών, εσωτερικών πολιτικών ισορροπιών και στρατηγικών εξαρτήσεων.

Στο ισραηλινό ζήτημα, η Ευρώπη παραμένει δεμένη με το μεταπολεμικό της παρελθόν, με τις αμερικανικές προτεραιότητες και με την ισχυρή επιρροή κρατών που δεν επιθυμούν ρήξη με το Τελ Αβίβ. Στο τουρκικό ζήτημα, αντιθέτως, η ΕΕ βλέπει μια δύναμη που αμφισβητεί άμεσα την ευρωπαϊκή επιρροή σε περιοχές ζωτικής σημασίας.

Η Τουρκία δεν είναι μόνο πρόβλημα για την Ελλάδα και την Κύπρο. Είναι πρόβλημα για την ευρωπαϊκή αντίληψη περί τάξης στην ευρύτερη γειτονιά. Και αυτό ακριβώς εξηγεί γιατί η φράση της φον ντερ Λάιεν είχε τόσο μεγάλη σημασία.

Η Ανατολική Μεσόγειος στο επίκεντρο

Για την Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι πια περιφερειακό ζήτημα. Είναι το σημείο όπου συναντώνται η ευρωπαϊκή αδυναμία, η τουρκική αναθεωρητική στρατηγική, η ισραηλινή ασφάλεια, η αμερικανική παρουσία και οι νέες ενεργειακές και στρατιωτικές ισορροπίες.

Η Τουρκία επιχειρεί να εμφανιστεί ως προστάτης των μουσουλμανικών πληθυσμών, ως δύναμη ανάσχεσης του Ισραήλ, ως ανεξάρτητος πόλος απέναντι στη Δύση, αλλά και ως αναντικατάστατος συνομιλητής της ίδιας της Δύσης. Αυτή η διπλή στρατηγική της επιτρέπει να κινείται ταυτόχρονα ως σύμμαχος, αντίπαλος, μεσολαβητής και εκβιαστής.

Το Ισραήλ, από την άλλη πλευρά, αναζητά σταθερά περιφερειακά στηρίγματα, με την Ελλάδα και την Κύπρο να αποκτούν αυξημένη σημασία στον στρατηγικό του σχεδιασμό. Ωστόσο, η ευρωπαϊκή αδυναμία να χαράξει ενιαία γραμμή απέναντι στις συγκρούσεις της περιοχής αφήνει κενό. Και κάθε κενό στην Ανατολική Μεσόγειο το καλύπτουν δυνάμεις που έχουν σχέδιο, αποφασιστικότητα και στρατηγική συνέχεια.

Η Ευρώπη μπροστά στον καθρέφτη της

Η δήλωση της φον ντερ Λάιεν δεν πρέπει να διαβαστεί αποκομμένη από τη μεγάλη εικόνα. Η Ευρώπη θέλει να μιλήσει ως γεωπολιτική δύναμη, αλλά συχνά λειτουργεί ως γραφειοκρατικός μηχανισμός χωρίς ενιαία βούληση. Θέλει να περιορίσει την επιρροή της Ρωσίας, της Κίνας και της Τουρκίας, αλλά δυσκολεύεται να επιβάλει κόστος ακόμη και όταν οι ίδιες οι αξίες που επικαλείται δοκιμάζονται μπροστά στα μάτια της.

Αυτό είναι το πραγματικό ευρωπαϊκό αδιέξοδο. Η ΕΕ μιλά για στρατηγική αυτονομία, αλλά παραμένει εξαρτημένη από την αμερικανική ομπρέλα. Μιλά για διεθνές δίκαιο, αλλά το εφαρμόζει επιλεκτικά. Μιλά για σταθερότητα, αλλά καθυστερεί να αναγνωρίσει ότι η σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο δεν μπορεί να οικοδομηθεί με ευχολόγια. Η Τουρκία το έχει καταλάβει. Το Ισραήλ το έχει καταλάβει. Η Ρωσία και η Κίνα το έχουν καταλάβει. Το ερώτημα είναι αν το έχει καταλάβει η ίδια η Ευρώπη.

Ένα νέο γεωπολιτικό ρήγμα

Η τοποθέτηση της Τουρκίας δίπλα στη Ρωσία και την Κίνα δεν είναι απλώς μια διπλωματική ενόχληση. Είναι ένδειξη ότι η Ευρώπη αρχίζει να βλέπει την Άγκυρα ως δύναμη που δεν ενσωματώνεται εύκολα στη δυτική αρχιτεκτονική. Την ίδια στιγμή, η αδυναμία της να ασκήσει ουσιαστική πίεση στο Ισραήλ εκθέτει τα όρια της ευρωπαϊκής ισχύος και αποκαλύπτει την επιλεκτικότητα της ευρωπαϊκής ηθικής. Στην Ανατολική Μεσόγειο, οι ισορροπίες αλλάζουν. Η Τουρκία διεκδικεί ρόλο μεγάλης δύναμης. Το Ισραήλ αναζητά νέες γραμμές άμυνας και επιρροής. Η Ευρώπη προσπαθεί να κρατήσει το κύρος της χωρίς να πληρώσει το κόστος των επιλογών της.

Και μέσα σε αυτή τη ρευστή πραγματικότητα, η Ελλάδα οφείλει να διαβάζει ψύχραιμα τις μετατοπίσεις, χωρίς αυταπάτες. Διότι οι μεγάλες δηλώσεις στις Βρυξέλλες έχουν αξία μόνο όταν συνοδεύονται από ισχύ, συνέπεια και καθαρή στρατηγική. Χωρίς αυτά, η Ευρώπη δεν διαμορφώνει την Ιστορία. Απλώς την παρακολουθεί να γράφεται από άλλους.