Τουρκία και ΑΟΖ: Το φάντασμα του διαμελισμού, το Κουρδικό και οι τρεις ζώνες μιας πιθανής κατάρρευσης

Η Τουρκία κινείται ξανά επιθετικά στο πεδίο της Ανατολικής Μεσογείου. Αυτή τη φορά, όμως, η Άγκυρα δεν περιορίζεται σε δηλώσεις, NAVTEX, απειλές ή διπλωματικές επιστολές. Επιχειρεί να περάσει σε ένα πιο επικίνδυνο στάδιο: Να μετατρέψει τη θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας» σε εσωτερικό νομικό εργαλείο, μέσα από νομοθετική κατοχύρωση των τουρκικών διεκδικήσεων σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο και Μαύρη Θάλασσα.

Σύμφωνα με νεότερες αναφορές, η Τουρκία προωθεί σχέδιο νόμου για τις θαλάσσιες ζώνες, το οποίο θα επιδιώξει να τυποποιήσει τις τουρκικές θέσεις σε περιοχές όπου η Ελλάδα και η Κύπρος έχουν νόμιμα δικαιώματα και αξιώσεις. Το σχέδιο, όπως μεταδίδεται, αφορά δικαιώματα σε αλιεία, εξορύξεις, γεωτρήσεις, θαλάσσια πάρκα και ευρύτερες θαλάσσιες δραστηριότητες, ακόμη και σε περιοχές που η Άγκυρα χαρακτηρίζει «αμφισβητούμενες».

Πίσω από αυτή την κίνηση δεν βρίσκεται απλώς μια τεχνική ρύθμιση. Βρίσκεται μια ολόκληρη στρατηγική. Η Τουρκία επιχειρεί να εμφανίσει ως «νόμιμο δικαίωμα» αυτό που στην πραγματικότητα αποτελεί μονομερή αναθεωρητική διεκδίκηση. Θέλει να μεταφέρει τη σύγκρουση από το πεδίο του διεθνούς δικαίου στο πεδίο των τετελεσμένων, δημιουργώντας την εντύπωση ότι η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι χώρος κανόνων, αλλά χώρος ισχύος.

Όμως η τουρκική επιθετικότητα στη θάλασσα δεν μπορεί να διαβαστεί αποκομμένη από τις βαθύτερες εσωτερικές αγωνίες της Άγκυρας. Την ώρα που η Τουρκία προσπαθεί να απλώσει τη σκιά της πάνω από το Αιγαίο και την Κυπριακή ΑΟΖ, στο εσωτερικό της και στα νοτιοανατολικά της σύνορα παραμένουν ανοιχτά μεγάλα ρήγματα. Το Κουρδικό δεν έχει κλείσει. Η Συρία παραμένει ασταθής. Το Ιράκ, το Ιράν και η κουρδική γεωγραφία διαμορφώνουν ένα εκρηκτικό τόξο γύρω από την Τουρκία. Και μέσα σε αυτό το περιβάλλον επιστρέφει, έστω ως φόβος, ως σενάριο και ως γεωπολιτικός εφιάλτης, το φάντασμα του διαμελισμού της.

Η Άγκυρα θέλει να εμφανίζεται ως δύναμη που χαράζει θαλάσσιες ζώνες, αμφισβητεί νησιά, πιέζει την Ελλάδα, απειλεί την Κύπρο και διεκδικεί ρόλο περιφερειακής αυτοκρατορίας. Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Ένα κράτος που φοβάται τη διάσπαση στη στεριά, συχνά επιχειρεί να επεκταθεί στη θάλασσα. Και αυτή είναι η μεγάλη αντίφαση της σημερινής Τουρκίας.

Η ΑΟΖ, η «Γαλάζια Πατρίδα» και η απόπειρα νομιμοποίησης της τουρκικής αυθαιρεσίας

Η Τουρκία γνωρίζει ότι στο πεδίο του διεθνούς δικαίου η θέση της είναι προβληματική. Η Ελλάδα υποστηρίζει σταθερά ότι τα νησιά έχουν δικαιώματα σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ, όπως προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Άγκυρα, αντίθετα, απορρίπτει την πλήρη επήρεια των ελληνικών νησιών, ιδιαίτερα στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, επειδή γνωρίζει ότι η ίδια η γεωγραφία περιορίζει τις τουρκικές διεκδικήσεις.

Αυτός είναι ο πυρήνας της τουρκικής στρατηγικής. Η Τουρκία δεν αμφισβητεί απλώς μια γραμμή στον χάρτη. Αμφισβητεί την ίδια τη δυνατότητα του ελληνικού νησιωτικού χώρου να παράγει θαλάσσια δικαιώματα. Με άλλα λόγια, επιχειρεί να μειώσει τη γεωπολιτική αξία του Αιγαίου, της Κρήτης, της Ρόδου, της Καρπάθου, του Καστελλόριζου και της Κύπρου, ώστε να εμφανιστεί η ίδια ως κυρίαρχος θαλάσσιος παίκτης από τη Μαύρη Θάλασσα μέχρι τη Λιβύη.

Το υπό διαμόρφωση τουρκικό νομοσχέδιο για τις θαλάσσιες ζώνες εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη λογική. Δεν πρόκειται για μια ουδέτερη διοικητική ρύθμιση. Πρόκειται για προσπάθεια εσωτερικής νομιμοποίησης μιας εξωτερικής αναθεωρητικής πολιτικής. Η Άγκυρα θέλει να μπορεί να λέει ότι οι διεκδικήσεις της δεν είναι απλώς πολιτικές θέσεις, αλλά αποτυπωμένες σε τουρκικό νόμο. Έτσι, κάθε ελληνική ή κυπριακή δραστηριότητα σε περιοχές που η Τουρκία αυθαίρετα θεωρεί δικές της θα μπορεί να παρουσιάζεται στο εσωτερικό της ως «παραβίαση τουρκικών δικαιωμάτων».

Η μέθοδος δεν είναι νέα. Η Τουρκία την έχει εφαρμόσει ήδη με το τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο επιχείρησε να δημιουργήσει μια τεχνητή θαλάσσια γέφυρα Τουρκίας–Λιβύης, αγνοώντας την ύπαρξη της Κρήτης και άλλων ελληνικών νησιών. Το μνημόνιο αυτό δεν ήταν απλώς μια διμερής συμφωνία. Ήταν εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης, σχεδιασμένο να ανατρέψει την ισορροπία στην Ανατολική Μεσόγειο και να εγκλωβίσει την Ελλάδα και την Κύπρο σε ένα πλαίσιο διαρκούς αμφισβήτησης.

Η Άγκυρα κινείται με τη λογική ότι όποιος παράγει κρίση, παράγει και διαπραγματευτικό πλεονέκτημα. Γι’ αυτό αμφισβητεί χάρτες, αλιευτικές ζώνες, θαλάσσια πάρκα, ενεργειακές άδειες και περιβαλλοντικές ρυθμίσεις. Ακόμη και ζητήματα που σε άλλες περιοχές θα αντιμετωπίζονταν ως τεχνικά ή περιβαλλοντικά, στην Ανατολική Μεσόγειο μετατρέπονται από την Τουρκία σε εργαλεία κυριαρχικής αμφισβήτησης. Αυτό δείχνει ότι η Άγκυρα δεν ενδιαφέρεται μόνο για υδρογονάνθρακες. Ενδιαφέρεται για τον έλεγχο της ίδιας της έννοιας της κυριαρχίας. Θέλει να καταστήσει κάθε ελληνική πράξη στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο αντικείμενο τουρκικής έγκρισης. Αν αυτό γίνει αποδεκτό, τότε η Ελλάδα δεν θα αντιμετωπίζει απλώς μια διαφορά οριοθέτησης. Θα αντιμετωπίζει μια διαρκή προσπάθεια περιορισμού της εθνικής της κυριαρχίας.

Το Κουρδικό, η Συρία και ο φόβος της εσωτερικής ρωγμής

Την ώρα που η Τουρκία επιχειρεί να εμφανιστεί ως θαλάσσια υπερδύναμη, στο εσωτερικό της και στα νοτιοανατολικά της σύνορα παραμένει ανοιχτό το Κουρδικό. Πρόκειται για το βαθύτερο και πιο επικίνδυνο ρήγμα του τουρκικού κράτους. Η σύγκρουση με το PKK ξεκίνησε το 1984 και έχει κοστίσει πάνω από 40.000 ζωές, αφήνοντας πίσω της τεράστιο πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό βάρος.

Το Κουρδικό δεν είναι απλώς ζήτημα ασφαλείας. Είναι ζήτημα ταυτότητας, κρατικής συνοχής και ιστορικής νομιμοποίησης. Η Τουρκική Δημοκρατία οικοδομήθηκε πάνω σε ένα σκληρό ενιαίο εθνικό αφήγημα, το οποίο δυσκολεύεται να αποδεχθεί την ύπαρξη ενός μεγάλου κουρδικού πληθυσμού με ξεχωριστή γλώσσα, πολιτισμό και πολιτικές διεκδικήσεις. Για δεκαετίες, η Άγκυρα προσπάθησε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα κυρίως με στρατιωτικά μέσα. Όμως η γεωγραφία των Κούρδων δεν περιορίζεται στην Τουρκία. Εκτείνεται σε Συρία, Ιράκ και Ιράν, δημιουργώντας ένα διασυνοριακό ζήτημα που καμία τουρκική στρατιωτική επιχείρηση δεν μπορεί να εξαφανίσει οριστικά.

Η νέα ειρηνευτική διαδικασία με το PKK φάνηκε αρχικά να δημιουργεί προσδοκίες, αλλά οι τελευταίες εξελίξεις δείχνουν πόσο εύθραυστη παραμένει. Σύμφωνα με το Reuters, η διαδικασία έχει ουσιαστικά παγώσει, καθώς η Άγκυρα ζητά πρώτα πλήρη αφοπλισμό, ενώ η κουρδική πλευρά ζητά νομικές εγγυήσεις και πολιτικές μεταρρυθμίσεις πριν κάνει το επόμενο βήμα. Η περιφερειακή αστάθεια, ειδικά γύρω από το Ιράν, επιβαρύνει ακόμη περισσότερο το κλίμα.

Εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο. Η Τουρκία φοβάται ότι οποιαδήποτε κουρδική πολιτική ή στρατιωτική δομή σε Συρία, Ιράκ ή Ιράν μπορεί να λειτουργήσει ως πρότυπο για τους Κούρδους της νοτιοανατολικής Τουρκίας. Γι’ αυτό η Άγκυρα αντιμετωπίζει τις SDF/YPG στη Συρία όχι απλώς ως εξωτερική απειλή, αλλά ως υπαρξιακό κίνδυνο. Θεωρεί ότι μια κουρδική οντότητα στα νότια σύνορά της θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για μεγαλύτερη αυτονομία, ομοσπονδοποίηση ή ακόμη και μελλοντική απόσχιση.

Οι εξελίξεις στη Συρία ενισχύουν αυτόν τον φόβο. Ο Ερντογάν έχει δηλώσει ότι η Τουρκία δεν θα επιτρέψει τον κατακερματισμό της Συρίας, συνδέοντας ευθέως τη συριακή εδαφική ακεραιότητα με την αποτροπή μιας κουρδικής δομής στα τουρκικά σύνορα. Για την Άγκυρα, η Συρία δεν είναι μόνο γειτονική χώρα. Είναι καθρέφτης των δικών της φόβων. Έτσι, η τουρκική στρατηγική στην Ανατολική Μεσόγειο και η τουρκική αγωνία για το Κουρδικό δεν είναι δύο άσχετα ζητήματα. Συνδέονται βαθιά. Η Τουρκία πιέζει προς τα έξω επειδή πιέζεται από μέσα. Προβάλλει θαλάσσια ισχύ επειδή φοβάται χερσαία αποσταθεροποίηση. Αμφισβητεί την ελληνική και κυπριακή ΑΟΖ επειδή θέλει να δείξει στο εσωτερικό της ότι παραμένει δύναμη επέκτασης και όχι κράτος άμυνας.

Οι τρεις ζώνες μιας πιθανής τουρκικής κατάρρευσης

Το σενάριο διαμελισμού της Τουρκίας σε τρεις ζώνες δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως βεβαιότητα. Δεν υπάρχει σήμερα επίσημο διεθνές σχέδιο που να προβλέπει άμεση διάσπαση της Τουρκίας. Υπάρχει όμως ένα σύνολο γεωπολιτικών παραγόντων που τροφοδοτούν τέτοιες συζητήσεις: Το Κουρδικό, η Συρία, η εσωτερική πόλωση, η οικονομική πίεση, η υπερσυγκέντρωση εξουσίας, η σύγκρουση κοσμικών–ισλαμιστών, η εξάρτηση από στρατιωτικές επιτυχίες και η αδυναμία συμφιλίωσης της Τουρκίας με την ίδια της την πολυεθνική ιστορία.

Στην πιο συνηθισμένη εκδοχή.

1. Η πρώτη ζώνη θα ήταν η δυτική και κεντρική Τουρκία, δηλαδή ο πυρήνας του τουρκικού κράτους, με επίκεντρο την Κωνσταντινούπολη, την Άγκυρα, τη Σμύρνη και την Ανατολία. Αυτή είναι η ζώνη όπου συγκεντρώνεται η διοίκηση, η οικονομία, η βιομηχανία, οι ένοπλες δυνάμεις και η κύρια κρατική συνέχεια της Τουρκικής Δημοκρατίας.
2. Η δεύτερη ζώνη θα ήταν η νοτιοανατολική Τουρκία, δηλαδή η κουρδική γεωγραφία. Εκεί βρίσκεται ο πραγματικός φόβος της Άγκυρας. Όχι επειδή αύριο το πρωί θα δημιουργηθεί ανεξάρτητο κουρδικό κράτος, αλλά επειδή η περιοχή αυτή έχει πληθυσμιακή, πολιτισμική και γεωγραφική συνέχεια με το βόρειο Ιράκ και τη βόρεια Συρία. Αν κάποτε οι Κούρδοι αποκτήσουν ενιαία πολιτική έκφραση ή διεθνή στήριξη σε περισσότερα από ένα κράτη, τότε η Τουρκία θα βρεθεί μπροστά στο πιο δύσκολο υπαρξιακό δίλημμα της σύγχρονης ιστορίας της.
3. Η τρίτη ζώνη είναι πιο σύνθετη και λιγότερο σαφής. Σε διάφορα σενάρια συνδέεται με την περιοχή των Στενών, την Κωνσταντινούπολη, την Ανατολική Θράκη, τον Πόντο ή περιοχές ιστορικών μη τουρκικών πληθυσμών. Άλλες αναλύσεις μιλούν για διεθνοποίηση κρίσιμων θαλάσσιων περασμάτων ή για ειδικό καθεστώς σε περίπτωση μεγάλης κατάρρευσης. Αυτά τα σενάρια δεν είναι άμεσα εφαρμόσιμα, αλλά έχουν αξία ως ένδειξη του πόσο εύθραυστο μπορεί να γίνει ένα κράτος όταν η γεωπολιτική του φιλοδοξία ξεπερνά την εσωτερική του συνοχή.

Εδώ ακριβώς συνδέεται η ΑΟΖ με το φάντασμα του διαμελισμού. Η Τουρκία επιχειρεί να απλώσει τη σκιά της στη θάλασσα, επειδή δεν θέλει να φανεί ότι η ίδια μπορεί κάποτε να συρρικνωθεί στη στεριά. Η «Γαλάζια Πατρίδα» λειτουργεί ως αντίδοτο στον φόβο της εδαφικής αμφισβήτησης. Είναι ένα ιδεολογικό και στρατηγικό αφήγημα που λέει στον τουρκικό λαό: «Δεν χάνουμε έδαφος, κερδίζουμε θάλασσα». Όμως πίσω από αυτή τη ρητορική κρύβεται η ανασφάλεια ενός κράτους που γνωρίζει ότι η ιστορία δεν έχει τελειώσει.

Γιατί η Αθήνα δεν πρέπει να υποτιμήσει τη συγκυρία

Για την Ελλάδα, η τουρκική κίνηση στην ΑΟΖ δεν είναι ένα ακόμη επεισόδιο έντασης. Είναι μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής αναθεώρησης. Η Άγκυρα επιχειρεί να μεταφέρει την πίεση από το πεδίο των διαπραγματεύσεων στο πεδίο των τετελεσμένων. Θέλει να κατοχυρώσει με εσωτερικό νόμο αυτά που δεν μπορεί να κατοχυρώσει με διεθνή νομιμότητα. Θέλει να εμφανίσει τις ελληνικές και κυπριακές θαλάσσιες ζώνες ως «διαφιλονικούμενες» ακόμη και όταν στηρίζονται σε σαφείς αρχές του διεθνούς δικαίου. Η Αθήνα οφείλει να απαντήσει με ψυχραιμία αλλά και με σταθερότητα. Δεν αρκεί η διπλωματική διαμαρτυρία. Χρειάζεται πλήρης χαρτογράφηση των ελληνικών δικαιωμάτων, ενεργοποίηση συμμαχιών, ενίσχυση της αποτρεπτικής παρουσίας, στενότερος συντονισμός με την Κυπριακή Δημοκρατία και σταθερή ανάδειξη του ζητήματος σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο.

Η Ελλάδα δεν πρέπει να παγιδευτεί στο τουρκικό παιχνίδι της έντασης, αλλά ούτε να επιτρέψει τη σταδιακή κανονικοποίηση της τουρκικής αυθαιρεσίας. Η Τουρκία συχνά δημιουργεί κρίσεις για να οδηγήσει την άλλη πλευρά σε διάλογο υπό πίεση. Αν η Αθήνα αποδεχθεί ότι κάθε τουρκική μονομερής πράξη δημιουργεί «νέα πραγματικότητα», τότε η Άγκυρα θα συνεχίσει να ανεβάζει τον πήχη.

Η μεγάλη αντίφαση της Τουρκίας

Η Τουρκία θέλει να παρουσιαστεί ως κράτος που χαράζει το μέλλον της περιοχής. Όμως την ίδια ώρα κουβαλά μέσα της ανοιχτές πληγές, ιστορικές αντιφάσεις και γεωπολιτικές ανασφάλειες. Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν είναι μόνο σχέδιο επέκτασης. Είναι και μηχανισμός εσωτερικής συσπείρωσης. Είναι ένας τρόπος να μετατοπιστεί η προσοχή από το Κουρδικό, τη Συρία, την οικονομική πίεση και την κοινωνική πόλωση προς έναν εξωτερικό εχθρό.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η Τουρκία είναι έτοιμη να καταρρεύσει. Σημαίνει όμως ότι η επιθετικότητά της δεν πρέπει να διαβάζεται μόνο ως ένδειξη δύναμης. Πρέπει να διαβάζεται και ως ένδειξη φόβου. Η Άγκυρα γνωρίζει ότι αν χάσει τον έλεγχο της αφήγησης, αν εμφανιστεί αδύναμη στο Κουρδικό, αν αποτύχει στη Συρία και αν περιοριστεί στη θάλασσα από το διεθνές δίκαιο, τότε το νεοοθωμανικό της όραμα θα δεχθεί βαρύ πλήγμα. Γι’ αυτό η Τουρκία επιμένει να αμφισβητεί. Γι’ αυτό επιμένει να πιέζει. Γι’ αυτό προσπαθεί να μετατρέψει τη μονομερή διεκδίκηση σε εσωτερικό νόμο. Και γι’ αυτό η Ελλάδα πρέπει να βλέπει την ΑΟΖ όχι ως τεχνικό ζήτημα, αλλά ως κεντρικό μέτωπο εθνικής στρατηγικής.

Η Τουρκία επιχειρεί να εμφανιστεί ως δύναμη που χαράζει θάλασσες, αλλά πίσω από τη «Γαλάζια Πατρίδα» κρύβεται ο φόβος μιας χώρας που δεν έχει λύσει τα θεμελιώδη προβλήματα της στεριάς της. Η ΑΟΖ, το Κουρδικό και η Συρία δεν είναι τρία ξεχωριστά μέτωπα. Είναι τρεις όψεις της ίδιας τουρκικής αγωνίας: να προλάβει την ιστορία πριν η ιστορία επιστρέψει εναντίον της.

Για την Ελλάδα, το μήνυμα είναι καθαρό. Όσο η Άγκυρα προσπαθεί να νομιμοποιήσει την αυθαιρεσία, ο Ελληνισμός οφείλει να υπερασπιστεί τη νομιμότητα, τη μνήμη και την κυριαρχία του. Διότι στην Ανατολική Μεσόγειο δεν κρίνεται μόνο η ενέργεια ή η ΑΟΖ. Κρίνεται αν οι λαοί με ιστορικό βάθος θα σταθούν όρθιοι απέναντι σε αυτοκρατορικές φαντασιώσεις που αρνούνται να αποδεχθούν τα όρια της πραγματικότητας.

Γράφει ο Α.Β