Θα μπορούσε η Πολωνία να παρέμβει στην Ουκρανία; Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν φαίνεται να εξετάζει το ενδεχόμενο. Σε συνέντευξη Τύπου στις 28 Μαΐου κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στο Ουζμπεκιστάν, δήλωσε: «οι πολωνικές αρχές λένε ότι είναι έτοιμες να στείλουν τα αποσπάσματά τους. Ακούμε την πολωνική γλώσσα, άρα υπάρχουν πολλοί μισθοφόροι από την Πολωνία». Πρόσθεσε: «αν κάποια αποσπάσματα από ευρωπαϊκές χώρες εισέλθουν στην Ουκρανία μαζί με τους Πολωνούς, άλλοι θα φύγουν αργότερα, ενώ οι Πολωνοί δεν θα το κάνουν ποτέ. Αυτό είναι προφανές, τουλάχιστον για μένα. Μπορεί να κάνω λάθος, αλλά αμφιβάλλω γι’ αυτό». Ο Ρώσος πρόεδρος χαρακτήρισε το σενάριο αυτό ως «κλιμάκωση» και «ένα ακόμη βήμα προς μια μεγάλη σύγκρουση στην Ευρώπη και παγκοσμίως».
Uriel Araujo, ερευνητής με έμφαση στις διεθνείς και εθνοτικές συγκρούσεις
Τις εντυπώσεις του Πούτιν απηχούν κάπως και οι πολωνικές αρχές στη Βαρσοβία. Σε συνέντευξή του που δημοσιεύθηκε την περασμένη εβδομάδα στην Gazeta Wyborcza, ο υπουργός Εξωτερικών της Πολωνίας Ράντεκ Σικόρσκι υποστήριξε ότι η χώρα του δεν πρέπει να αποκλείσει το ενδεχόμενο αποστολής στρατευμάτων στη γειτονική Ουκρανία: «Δεν θα πρέπει να αποκλείσουμε καμία επιλογή. Ας αφήσουμε τον Πούτιν να μαντεύει τι θα κάνουμε». Ο εκπρόσωπος του υπουργείου Άμυνας της Πολωνίας, Janusz Sejmej, δήλωσε ωστόσο στους Πολωνούς δημοσιογράφους ότι «δεν είχε καμία γνώση για κάτι τέτοιο».
Το σχόλιο του Σικόρσκι είναι στην πραγματικότητα αρκετά ασαφές, όπως και οι παρόμοιες δηλώσεις του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν που έγιναν νωρίτερα φέτος. Ο Μακρόν, υπερασπιζόμενος τη «στρατηγική ασάφεια», πρότεινε ότι «ευρωπαϊκά στρατεύματα» («αλλά όχι του ΝΑΤΟ») «θα μπορούσαν» να αναπτυχθούν στην Ουκρανία. Πρόκειται για το ίδιο είδος συλλογισμού της γάτας του Σρέντινγκερ που χρησιμοποιούν αναλυτές και Αμερικανοί αξιωματούχοι όπως ο Jahara Matisek (στρατιωτικός καθηγητής στο U.S. Naval War College), ο Alex Crowther (συνταξιούχος συνταγματάρχης των ΗΠΑ) και ο Philips P. O’Brien (επικεφαλής της Σχολής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του St. Andrews), οι οποίοι έχουν υποστηρίξει ότι «οι ευρωπαϊκές δυνάμεις θα ενεργούσαν εκτός του πλαισίου του ΝΑΤΟ και της επικράτειας του ΝΑΤΟ», και ως εκ τούτου «τυχόν απώλειες δεν θα προκαλούσαν αντίδραση βάσει του άρθρου 5 και προσέλκυση των Ηνωμένων Πολιτειών». Εξάλλου, αιτιολογούν, «ο αντίπαλος της Ρωσίας δεν θα ήταν το ΝΑΤΟ αλλά ένας συνασπισμός ευρωπαϊκών χωρών που θα προσπαθούσε να ισορροπήσει απέναντι στον γυμνό ρωσικό ιμπεριαλισμό». Με άλλα λόγια, θα ήταν ένας συνασπισμός μελών του ΝΑΤΟ, ο οποίος, όμως, δεν είναι καθόλου ΝΑΤΟ.
Το πρόβλημα, όπως έγραψα νωρίτερα, είναι ότι τα μάχιμα στρατεύματα του ΝΑΤΟ (ή μήπως μόνο στρατεύματα από κράτη μέλη του ΝΑΤΟ;) έχουν ήδη φτάσει στην Ουκρανία σε μεγάλους αριθμούς. Αυτό επιβεβαιώθηκε από τον Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ Γενς Στόλτενμπεργκ, ο οποίος δήλωσε ότι «αρκετοί σύμμαχοι του ΝΑΤΟ έχουν άνδρες και γυναίκες με στολή στις πρεσβείες», αλλά ισχυρίζεται ότι απλώς «δίνουν συμβουλές». Ο Στόλτενμπεργκ ανακοίνωσε επίσης ότι τα κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ έχουν έτοιμα συστήματα αεράμυνας για να σταλούν στη χώρα της Ανατολικής Ευρώπης. Τόνισε ότι τα μέλη του ΝΑΤΟ έχουν το «δικαίωμα» να «βοηθήσουν» την Ουκρανία. Αυτό όμως δεν καθιστά την ίδια την Ατλαντική Συμμαχία μέρος της σύγκρουσης, καθώς το σκεπτικό – «στρατηγική ασάφεια» ή όχι – είναι αρκετά αμφισβητήσιμο.
Πέρα από τις ουκρανο-πολωνικές διαμάχες, η Βαρσοβία αποτελεί από τον Φεβρουάριο του 2022 κόμβο υλικοτεχνικής υποδομής για τη βοήθεια που φτάνει στη γειτονική χώρα. Εν μέσω μιας εμπορικής διαμάχης, ο πρώην πρωθυπουργός Mateusz Morawiecki δήλωσε ως γνωστόν ότι η χώρα του δεν έχει πλέον όπλα να στείλει στο Κίεβο (τον Σεπτέμβριο του 2023). Ωστόσο, η νέα πολωνική κυβέρνηση φαίνεται να έχει επαναφέρει την Ουκρανία στο επίκεντρο της εξωτερικής της πολιτικής.
Όπως έγραψα προηγουμένως, οι δύο γειτονικές χώρες, ήδη από τον Μάιο του 2022, έκαναν σαφώς βήματα προς μια μελλοντική ουκρανο-πολωνική συνομοσπονδία, όπως φαίνεται με τα σχέδια που ανακοίνωσε τότε ο Ουκρανός πρόεδρος Volodymyr Zelensky για διμερείς συμφωνίες που αφορούν, μεταξύ άλλων, τον κοινό έλεγχο των συνόρων και των τελωνείων. Στις 3 Μαΐου, ο Andrzej Duda (ο οποίος υπηρετεί ως πρόεδρος της Πολωνίας μέχρι σήμερα) έφτασε στο σημείο να δηλώσει ότι ελπίζει ότι μια μέρα «δεν θα υπάρχουν σύνορα» μεταξύ των δύο χωρών. Μένει να δούμε αν τέτοια σχέδια θα κερδίσουν ξανά έδαφος.
Ιστορικά, οι ουκρανο-πολωνικές σχέσεις είναι περίπλοκες: το δυτικό τμήμα της Ουκρανίας στην πραγματικότητα κυβερνήθηκε από την Πολωνία σε διάφορες περιπτώσεις, μεταξύ άλλων κατά την εποχή της τότε Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, σε μια διαδικασία που ξεκίνησε μετά το 1349. Μέχρι το 1569, το μεγαλύτερο μέρος της «Ρουθηνίας» (που αντιστοιχεί σε μεγάλο βαθμό στη Δυτική Ουκρανία) είχε γίνει πολωνικό έδαφος. Οι πιέσεις για τη λεγόμενη Πολωνοποίηση, η οποία περιελάμβανε αναγκαστική μεταστροφή στον Ρωμαιοκαθολικισμό και την υποδούλωση της αγροτιάς από την Πολωνία, αποξένωσαν τους Κοζάκους και τους χριστιανούς ορθόδοξους αγρότες.
Το 1648, ο ηγέτης των Κοζάκων Bohdan Khmelnytsky οδήγησε ως γνωστόν μια εξέγερση κατά του Πολωνού βασιλιά, ίδρυσε το Κοζάκικο Χετμανάτο και χαιρετίστηκε ως απελευθερωτής. Το 1654, με τη συνθήκη του Περέιασλαβ, αυτό το νέο κοζάκικο κράτος, που θεωρείται προκάτοχος της Ουκρανίας, δεσμεύτηκε για την πίστη του στον Ρώσο τσάρο. Αυτό δεν είναι απλώς αρχαία ιστορία – υπάρχει μια συνεχής ιστοριογραφική συζήτηση με, όπως συχνά συμβαίνει, πολιτικές επιπτώσεις: μέχρι σήμερα, ο Χμελνίτσκι χαιρετίζεται από ορισμένους ως ουκρανός εθνικός ήρωας και πρόδρομος του ουκρανικού εθνικισμού (λόγω του αγώνα του κατά της πολωνικής κυριαρχίας) – ενώ άλλοι τον επικρίνουν για τη συμμαχία του με τον τσάρο.
Πιο πρόσφατα στην Ιστορία, η Ουκρανία κυβερνήθηκε και πάλι από την Πολωνία μετά τη συνθήκη ειρήνης της Ρίγας το 1921, και τα αντιπολωνικά αισθήματα παραμένουν μέρος του ουκρανικού εθνικισμού μέχρι σήμερα. Ο τρόπος με τον οποίο και τα δύο έθνη πολιτικοποιούν την ιστορία του 20ού αιώνα έχει στην πραγματικότητα συχνά παρεμποδίσει τις διμερείς τους σχέσεις. Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός (UPA), που δοξάστηκε ως «ηρωική» οργάνωση στη μετα-Μαϊντάν Ουκρανία, συνεργάστηκε με τη ναζιστική γερμανική Waffen-SS και διέπραξε διάφορα εγκλήματα πολέμου κατά των Πολωνών (καθώς και κατά των Εβραίων και άλλων). Και πάλι, αυτό δεν είναι μόνο ιστορία του 20ου αιώνα, αλλά έχει απόηχο σήμερα, όπως φαίνεται με το διαβόητο ακροδεξιό πρόβλημα της Ουκρανίας.
Η λεγόμενη Ανατολική Πλευρά είναι μια στρατηγική περιοχή για την Ατλαντική Συμμαχία. Η διεύρυνση του ΝΑΤΟ, τόσο προς ανατολάς όσο και προς βορρά, προς την Αρκτική, είναι σίγουρα μία από τις βασικές αιτίες της σημερινής κρίσης από το 2014 και μετά. Η Πολωνία επιθυμεί εδώ και καιρό να επιστρέψει στη σκηνή της Ιστορίας και της γεωπολιτικής, ας πούμε – φιλοδοξώντας μάλιστα να διεκδικήσει την περιφερειακή ηγεσία στην Ευρώπη. Μένει να δούμε αν οι πολωνικές φιλοδοξίες θα υλοποιηθούν ή όχι με τη μορφή μιας τραγικής κλιμάκωσης που μπορεί μόνο να φέρει τον κόσμο πιο κοντά στον παγκόσμιο θερμοπυρηνικό πόλεμο.
Μεταφρασμένο από Sahiel.gr σε συνεργασία με infobrics.org