ΗΠΑ – Ιράν: Αν όλα οδηγούσαν σε συμφωνία, τότε γιατί έγινε ο πόλεμος;

Η εικόνα που διαμορφώνεται τις τελευταίες ώρες στον διεθνή Τύπο προκαλεί ένα βασικό και ίσως αμείλικτο ερώτημα: αν τελικά ΗΠΑ και Ιράν βρίσκονταν τόσο κοντά σε ένα σχέδιο συμφωνίας, τότε γιατί οδηγήθηκε η Μέση Ανατολή σε πολεμική ανάφλεξη;

Οι πληροφορίες από Reuters, Axios, Al Arabiya και περιφερειακά δίκτυα συγκλίνουν σε ένα βασικό συμπέρασμα. Η Ουάσινγκτον και η Τεχεράνη φαίνεται να συζητούν πλέον ένα μεταβατικό πλαίσιο αποκλιμάκωσης που περιλαμβάνει κατάπαυση πυρός, περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα, άρση κυρώσεων και διασφάλιση της ναυσιπλοΐας στον Περσικό Κόλπο.

Κι όμως, πριν φτάσουμε σε αυτό το σημείο, η περιοχή πέρασε μέσα από μια περίοδο στρατιωτικής έντασης που έφερε τον κόσμο κοντά σε μια γενικευμένη σύγκρουση. Το ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο τι προβλέπει η συμφωνία. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος ήταν ο σκοπός του πολέμου.

Το επίσημο αφήγημα της Ουάσινγκτον

Η αμερικανική πλευρά υποστήριζε επί μήνες ότι η κύρια απειλή ήταν το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Οι δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών εκτιμούσαν ότι η Τεχεράνη είχε φτάσει σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα εμπλουτισμού ουρανίου, τα οποία θεωρητικά μπορούσαν να μειώσουν δραματικά τον χρόνο κατασκευής πυρηνικού όπλου.

Η Ουάσινγκτον και το Ισραήλ υποστήριζαν ότι δεν μπορούσαν να επιτρέψουν σε ένα εχθρικό περιφερειακό καθεστώς να αποκτήσει στρατηγική πυρηνική αποτροπή. Παράλληλα, οι ΗΠΑ κατηγορούσαν το Ιράν ότι χρησιμοποιεί το δίκτυο συμμάχων του — Χεζμπολάχ, Χούθι και φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές — ως εργαλείο αποσταθεροποίησης σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.

Η σύγκρουση λοιπόν παρουσιάστηκε ως “αναγκαία πίεση” για να σταματήσει η ιρανική στρατιωτική επέκταση.

Το πραγματικό γεωπολιτικό υπόβαθρο

Πίσω όμως από το επίσημο αφήγημα, αναλυτές βλέπουν κάτι βαθύτερο. Η Μέση Ανατολή βρίσκεται σε φάση αναδιάταξης ισχύος. Η αμερικανική επιρροή δεν είναι πλέον απόλυτη, ενώ Κίνα και Ρωσία ενισχύουν τις σχέσεις τους με την Τεχεράνη.

Το Ιράν μετατράπηκε τα τελευταία χρόνια σε κομβικό παίκτη: Ενεργειακά, στρατιωτικά, γεωπολιτικά, και εμπορικά. Η συμμετοχή του σε ευρασιατικά σχήματα συνεργασίας, οι σχέσεις με τη Μόσχα και το Πεκίνο, αλλά και ο έλεγχος κρίσιμων θαλάσσιων διαδρομών, έδωσαν στην Τεχεράνη μεγαλύτερη διαπραγματευτική ισχύ από ποτέ.

Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν η μεγαλύτερη γεωπολιτική “βαλβίδα” του πλανήτη. Από εκεί περνά τεράστιο ποσοστό παγκόσμιου πετρελαίου και LNG. Κάθε κρίση στην περιοχή απειλεί άμεσα τη Δύση με ενεργειακό σοκ. Έτσι, ο πόλεμος δεν είχε μόνο στρατιωτικό χαρακτήρα. Είχε χαρακτήρα οικονομικό, ενεργειακό και στρατηγικό.

Το σχέδιο συμφωνίας που αποκαλύπτει τον πραγματικό στόχο

Οι πληροφορίες που διαρρέουν για το προσχέδιο συμφωνίας είναι αποκαλυπτικές.

Το πλαίσιο φαίνεται να προβλέπει: Κατάπαυση πυρός, μη επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές, ασφάλεια στη ναυσιπλοΐα, σταδιακή άρση κυρώσεων, αποδέσμευση ιρανικών κεφαλαίων, νέο γύρο πυρηνικών διαπραγματεύσεων. Με άλλα λόγια, τα περισσότερα ζητήματα που βρίσκονται τώρα στο τραπέζι υπήρχαν ήδη πριν τη σύγκρουση. Αυτό οδηγεί πολλούς αναλυτές στο συμπέρασμα ότι ο πόλεμος χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο αλλαγής συσχετισμών.

Η Ουάσινγκτον ήθελε να πιέσει την Τεχεράνη: Στρατιωτικά, οικονομικά, ψυχολογικά, ώστε να επιστρέψει σε διαπραγματεύσεις από πιο αδύναμη θέση. Από την άλλη πλευρά, το Ιράν επιδίωξε να αποδείξει ότι μπορεί να αντέξει την πίεση χωρίς να καταρρεύσει.

Το μεγάλο αγκάθι: Ο εμπλουτισμός ουρανίου

Παρά τις διαρροές περί συμφωνίας, υπάρχει ένα σημείο που παραμένει εκρηκτικό. Οι ΗΠΑ επιμένουν σε περιορισμό ή πάγωμα του εμπλουτισμού ουρανίου και σε αυστηρούς διεθνείς ελέγχους. Το Ιράν όμως δεν δέχεται να εγκαταλείψει το πυρηνικό του πρόγραμμα ούτε να μεταφέρει το εμπλουτισμένο υλικό εκτός χώρας. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη κι αν υπάρξει πολιτική συμφωνία, η κρίση δεν τελειώνει οριστικά. Απλώς παγώνει. Και αυτή είναι ίσως η πιο επικίνδυνη πραγματικότητα: Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια περίοδο εύθραυστης ισορροπίας, όπου η ειρήνη δεν βασίζεται στην εμπιστοσύνη αλλά στον φόβο μιας μεγαλύτερης καταστροφής.

Η νέα εποχή στη Μέση Ανατολή

Η επόμενη μέρα δεν θα θυμίζει τη Μέση Ανατολή των προηγούμενων δεκαετιών. Οι ΗΠΑ προσπαθούν να διατηρήσουν την κυριαρχία τους σε μια περιοχή όπου η επιρροή τους αμφισβητείται ολοένα περισσότερο. Το Ιράν προσπαθεί να κατοχυρωθεί ως περιφερειακή δύναμη με διεθνή αναγνώριση. Η Κίνα επιδιώκει σταθερότητα για τις ενεργειακές της ανάγκες. Η Ρωσία θέλει να διατηρήσει το αντιδυτικό μπλοκ ενεργό. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η “ειρηνευτική συμφωνία” δεν είναι απαραίτητα το τέλος της κρίσης.

Ίσως είναι απλώς το τέλος της πρώτης φάσης της.

Και αυτό ακριβώς φοβίζει πολλές κυβερνήσεις στη Δύση: Ότι η νέα παγκόσμια ισορροπία δεν θα βασίζεται πλέον στη μονοκρατορία μιας υπερδύναμης, αλλά σε ένα πολύ πιο ασταθές και πολυκεντρικό διεθνές σύστημα.

Η ουσία είναι μία: Όταν οι μεγάλες δυνάμεις μιλούν για ειρήνη αμέσως μετά από έναν πόλεμο, συνήθως δεν σταμάτησαν τη σύγκρουση επειδή βρήκαν λύση. Τη σταματούν επειδή πέτυχαν — ή απέτυχαν — να αλλάξουν την ισορροπία ισχύος.